“Dirçəliş-XXI əsr”.-2008.-№126-127.-S.186-192

 

MİLLİ QANUNVERİCİLİKDƏ DİNİ ETİQAD AZADLIĞI

 

Mirnazim CƏFƏROV,

AMEA-nın İnsan Hüquqları İnstitutu

 

Tolerantlıq, dini, milli-irqi dözümlülük milli mentalitetimizin ayrılmaz cəhətlərindəndir. Yüzilliklər boyunca Azərbaycanda xalqlar vahid və mehriban bir ailə kimi yaşamış, etnik və dini icmalar arasında dözümlülük əlaqələri formalaşmış, milli, irqi, dini ayrı-seçkiliyə yol verilməmiş, müxtəlif dinlərə mənsub insanlar sülh və əmin-amanlıq şəraitində dinc-yanaşı fəaliyyət göstərmişlər.

Ümummilli liderimiz Heydər Əliyevin müəllifi olduğu Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasında insan hüquqlarının qorunması beynəlxalq hüquq normalarına uyğunlaşdırılmış, dövlət-din münasibətlərinin tənzimlənməsi təsbit edilmiş, dini etiqad azadlığı ilə bağlı qanunvericilik aktlarına riayət olunmasına nəzarət edilməsi, konfessiyalar arasında dözümlülük ənənəsinin möhkəmləndirilməsi, dini abidələrimizin bərpası və qorunması istiqamətində mühüm tədbirlər həyata keçirilmiş, mükəmməl dövlət-din münasibətləri ənənəsi formalaşmışdır. Heydər Əliyev Qafqaz müsəlmanlarının qurultayında çıxış edərkən demişdir: "Məlumdur ki, biz 70 il kommunist ideologiyasının təsiri altında tərbiyələnərək dinimizdən və dinin bizə bəxş etdiyi mənəvi dəyərlərdən məhrum olmuşduq. Kommunist ideologiyasının bəşəriyyətə vurduğu zərbələrdən ən böyüyü 70 il müddətində dinə qarşı aparılmış təbliğat və xüsusən, dinin qadağan olunması və dinin təhrif edilməsi olmuşdur. Ancaq eyni zamanda, bu tarix onu da göstərir ki, din, o cümlədən bizim mənsub olduğumuz İslam dini o qədər qüdrətə malikdir ki. heç bir ideologiya, heç bir hakimiyyət, heç bir hökmdar onunla bacara bilməz və 70 illik tarix də göstərdi ki, bunu bacara bilmədi" [6, s. 35-36].

Məlum olduğu kimi, 21 iyun 2001-ci ildə Azərbaycan Prezidenti Heydər Əliyevin fərmanı ilə dini etiqad azadlığının təmin edilməsi məqsədilə qanunvericilik aktlarının həyata keçirilməsi üçün Azərbaycan Respublikasının Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsi yaradıldı [1, s. 1].

Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsi tərəfindən din sahəsində dövlət siyasətinin həyata keçirilməsini təmin etmək, dini etiqad azadlığı prinsiplərinin qorunması, dövlət-din münasibətlərinin qanunvericilik əsasında tənzimlənməsi, dini dözümlülük ənənələrinin möhkəmləndirilməsi, dini icmalar arasında qarşılıqlı əməkdaşlığın gücləndirilməsi, dini dözümsüzlük və qarşıdurma çeyillərinin qarşısının alınması məqsədilə mühüm tədbirlər həyata keçirilmişdir. Ölkədə dini durum, bu sahədə mövcud problemlər, zərərli təriqətlərin təbliği, dini icmaları narahat edən məsələlər dərindən öyrənilmiş, dini qurumların fəaliyyəti üçün hüquqi-mənəvi şərait yaradılmışdır.

Bu gün Azərbaycan Respublikasında din-dövlət münasibətləri Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası, "Dini etiqad azadlığı haqqında" Azərbaycan Respublikasının Qanunu, bu qanuna edilmiş dəyişikliklər və əlavələr, habelə digər normativ aktlara əsasən tənzim edilir. Məsələn, Konstitusiyanın 7-ci maddəsində göstərilir ki, Azərbaycan demokratik, hüquqi, dünyəvi, unitar respublikadır. Əsas Qanunun 18-ci maddəsində isə bildirilir ki, Azərbaycan Respublikasında din dövlətdən ayrıdır. Bütün «dini etiqadlar qanun qarşısında bərabərdir. İnsanın ləyaqətini alçaldan, insanpərvərlik prinsiplərinə zidd olan dinlərin yayılması və təbliği qadağandır. Dövlət təhsil sistemi dünyəvi xarakter daşıyır [2, s. 8].

Konstitusiyanın "Vicdan azadlığı" adlanan 48-ci maddəsində də müəyyən şərtlər əks olunub və bu bənddə, əsasən, vicdan azadlığı prinsipləri şərh edilir:

I. Hər kəsin vicdan azadlığı vardır.

II. Hər kəsin dinə münasibətini müstəqil müəyyənləşdirmək, hər hansı dinə təkbaşına və ya başqaları ilə birlikdə etiqad etmək, yaxud heç bir dinə etiqad etməmək, dinə münasibəti ilə bağlı əqidəsini ifadə etmək və yaymaq hüququ vardır.

III. Dini mərasimlərin yerinə yetirilməsi ictimai qaydanı pozmursa və ya ictimai əxlaqa zidd deyildirsə. sərbəstdir.

IV. Dini etiqad və əqidə hüquq pozuntusuna bəraət qazandırmır [2. s. 16].

Azərbaycan iqtidarı dövlət və dinə aid münasibətlər məsələlərində prinsipial mövqeyə malikdir. Dövlət cəmiyyətin bütün üzvlərinə sərbəst din seçməyə. dini icma yaratmağa və icma daxilində hər kəsin öz etiqadına əməl edə bilməsinə təminat verən "Dini etiqad azadlığı haqqında" Qanuna riayət edilməsi işində öz vətəndaşlarına normal şərait yaratmağa borcludur. Bu qanun respublika vətəndaşlarının dinə öz münasibətini bildirmək və ifadə etmək azadlığını təsbit edir, onların dinə münasibətlərindən asılı olmayaraq, hüquq bərabərliyini təmin edir. Qanun müstəqil Azərbaycan Respublikasında dini qurum və icmaların fəaliyyətinə, dini etiqad azadlığı ilə əlaqədar vətəndaşların və dini qurumların hüquqlarına, dini qurumların dövlət orqanları ilə münasibətlərinə dair məsələlərin tənzimlənməsi üçün əsas yaradır (bu məqamlar Qanunun 1, 4, 5 və digər maddələrində əks olunub).

Dini etiqad azadlığı heç də nə isə qeyri-məhdud bir azadlıq kimi başa düşülməməlidir. Azadlığın hər bir forması, o cümlədən dini etiqad azadlığı da dövlətdə qüvvədə olan qanunlarla məhdudlaşır - heç kəs bu qanunlardan kənara çıxa bilməz. İqtidar dini qurumlarla qarşılıqlı münasibətlərində məhz belə bir prinsipial mövqedən çıxış edir [7].

Azərbaycan Respublikasında əksəriyyətin etiqad etdiyi İslam dini ilə yanaşı, iudaizm və xristianlıq da azad inkişaf edir. Ölkədə üç yəhudi icması mövcuddur. Əvvəldən fəaliyyət göstərən pravoslav kilsəsindən başqa, Azərbaycanda hökumətin köməyi ilə katolik kilsəsinin tikintisi də başa çatdırılmışdır və bu kilsə artıq fəaliyyətdədir. Roma Papası II İohann Pavel 2002-ci ilin aprelində Azərbaycana səfər edib. O, bu ölkədə dini dözümlülüyün olduğunu. bütün dinlərin sülh içində yanaşı yaşadığını elan edib. 2006-cı ilin mayında Azərbaycana səfərə gəlmiş Vatikanın xarici işlər naziri də Azərbaycanda dini tolerantlığın yüksək səviyyədə olduğunu təsdiqləyib.

MDB və Baltikyanı ölkələrin müasir qanunvericiliyinə sovet qanunvericiliyinin təsiri az olmayıb. ÜMİK və XKŞ-nin "Dini birliklər haqqında" 8 aprel 1929-cu il tarixli qərarı bütün sovet dövrü boyu qüvvədə olub. Bu sənəd dini birliklərin istehsal, sosial, təhsil və missioner fəaliyyətini qadağan edirdi. Lakin sovet dövləti dinlə mübarizəni dövlət siyasətinin bir istiqaməti kimi bəyan etmək istəmədiyindən bu tezis yalnız partiya sənədlərində əks olunmuşdu. Sovet İttifaqının bütün xarici siyasət fəaliyyəti, xüsusilə XX əsrin ikinci yarısında ona yönəlmişdi ki, dini təşkilatların nümayəndələri dünya birliyinə SSRİ-də vicdan azadlığının mövcud olduğunu göstərsinlər. Vicdan azadlığı haqqında SSRİ qanunvericiliyi şüar xarakteri daşıyırdı, konkret hüquq normaları ilə təfsir olunmur və möhkəmlənmirdi. Yerlərdə real siyasəti qapalı qanunaltı akt və təlimatlar. eləcə də məmurların şəxsi mövqeləri müəyyənləşdirirdi. Yalnız az sayda kilsə-hüquq müdafiəçiləri dini təşkilatlar haqqında sovet qanunvericiliyinin yerinə yetirilməsi tələbi ilə çıxış edirdilər.

Yenidənqurma dalğasında ictimaiyyətin və dini təşkilatların təmsilçilərinin fəal iştirakı ilə keçmiş sovet respublikalarında vicdan azadlığı haqqında yeni qanunvericiliyin işlənməsinə başlanıldı. Qeyd etmək lazımdır ki, dövlət hakimiyyətinin dinə münasibətinə yenidən baxılmasına Şərqi Avropa ölkələrində bundan bir qədər əvvəl başlanmışdı. Tarixşünaslıqda sosialist düşərgəsinin dağılmasından əvvəlki dövr "dini istiləşmə" adlanır. Tədqiqatçılar Polşanı sosialist düşərgəsi ölkələri arasında kilsə-dövlət münasibətlərində köklü dəyişikliklərin baş verdiyi ilk ölkə adlandırırlar. Polşanın hakimiyyət orqanları ötən yüzilliyin 80-ci illərinin ortalarında ictimaiyyətin təzyiqi altında kilsənin dövlətdə statusunun müəyyənləşdirilməsi məqsədilə Roma katolik kilsəsinin rəhbərliyi ilə rəsmi danışıqlara başlamaq təşəbbüsü ilə çıxış etməyə məcbur olmuşdu. Bir neçə il davam edən danışıqlar nəticəsində 1989-cu il mayın 17-də üç qanun qəbul edildi: "Dövlətin və Roma katolik kilsəsinin münasibəti haqqında", "Vicdan və etiqad azadlıqlarının təminatı haqqında" və "Ruhaniliyin sosial təminatı haqqında". Bu qanunların məzmunu ölkənin insan hüquqları sahəsində beynəlxalq öhdəliklərinə uyğunlaşdırılmışdı.

Litva kilsə və digər dini təşkilatların statusunu hüquqi cəhətdən dəyişdirən ilk sovet respublikası oldu. Litva SSR Konstitusiyasının 50-ci maddəsi 1989-cu ildə respublikanın Ali Soveti tərəfindən aşağıdakı redaksiyada qəbul edildi: "Litva SSR-də düşüncə, vicdan, etiqad azadlıqları və dinsizlik azadlığı təmin olunur. Dövlət institutları və müəssisələr dünyəvidir. Bu müəssisələr cəmiyyətin mənəvi tərbiyəsi işində kilsə və digər dini təşkilatlarla qanunla nəzərdə tutulmuş şəkildə əməkdaşlıq edirlər. Kilsə və digər dini təşkilatların hüquqi şəxs statusu tanınır və daxili həyatdakı məsələləri müstəqil həll etmək hüququ təmin edilir".

Uzun mübarizələrdən sonra 1990-cı il oktyabrın 1-də SSRİ səviyyəsində də "Vicdan azadlığı və dini təşkilatlar haqqında" Qanun qəbul edildi. Onu əvvəlki sənəddən fərqləndirən xüsusiyyətlər aşağıdakılar idi:

- qanunda vicdan azadlığı haqqında beynəlxalq normalar təsbit olunmuş, dini təşkilatlara qeydə alındıqları andan hüquqi şəxs hüququ verilmişdi (13 – cü maddə); * - dini təşkilatlara xeyriyyəçilik və mədəni-maarifçilik fəaliyyəti hüququ verilmişdi (23-cü maddə);

- dini ədəbiyyatın sərbəst nəşri və yayılması (22-ci maddə) və s.

Müstəqil dövlətlər yarandıqdan sonra milli qanunvericilik aktlarının işlənilməsinə başlanıldı və dini təşkilatların ictimai, mədəni və siyasi həyatda iştirakı sahəsində dövlətin siyasətinin dəyişdirilməsini təsbit edən yeni normaların qəbul edilməsi zərurəti yarandı. Bu dövr tarixşünaslıqda dini strukturlara və dövlətə münasibətdə "bal ayı" adlandırılır.

Şərqi Avropa ölkələrinin qanunvericiliyində olduğu kimi, yeni yaranmış keçmiş sovet respublikalarında da bu dövlətlərin özlərini demokratik və hüquqi dövlət adlandırmaları keyfiyyətcə yeni təzahür idi. Bu zaman beynəlxalq normalar əsas götürülürdü. Vicdan azadlığı BMT Baş Assambleyasının 1981-ci il noyabrın 25-də qəbul etdiyi "Din və etiqad əsasında dözümsüzlüyün və diskriminasiyanın bütün formalarının ləğv olunması haqqında" Bəyannamədə öz əksini tapan insan hüquq və azadlıqlarının ayrılmaz hissəsi kontekstində qəbul edilirdi.

Səciyyəvi haldır ki, vicdan azadlığı və dini təşkilatlar haqqında qanunlar sovet respublikalarında çox tez bir müddətdə qəbul edildi. Belə ki, 1990-cı ilin 11 sentyabrında Latviya Respublikasının Ali Soveti "Dini təşkilatlar haqqında" Qanun qəbul etdi və "Latviya Sovet Sosialist Respublikasında dini təşkilatların təsis olunması vəziyyəti haqqında" 1976-cı il 28 oktyabr tarixli Dekretin qüvvədən düşdüyünü elan etdi. Ukraynada 1991-ci il aprelin 23-də, Belarusda "Etiqad azadlığı və dini təşkilatlar haqqında" qanun, 1992-ci il dekabrın 17-də, Estoniyada "Kilsələr və icmalar haqqında" qanun 1993-cü il mayın 20-də qəbul edildi [10].

Rusiya Federasiyasının dini münasibətləri tənzimləyən müvafiq qanunvericiliyi haqqında bir qədər ətraflı məlumat vermək istərdik. Rusiya Federasiyasında dini hüquq və azadlıqların reallaşması sahəsində hüquq münasibətləri hüququn müxtəlif sahələrinə aid olan normativ-hüquqi aktlarla tənzimlənir. Bu məsələdə Rusiya Federasiyası Konstitusiyasına xüsusi rol ayrılır. Konseptual Konstitusiya təminatlarına aşağıdakılar aiddir:

- Rusiya Federasiyasında ideoloji müxtəliflik tanınır (13-cü maddə );

- Rusiya Federasiyası dünyəvi dövlətdir (14-cü maddə);

- heç bir din dövlət dini, yaxud məcburi din kimi bərqərar ola bilməz (14 – cü maddə);

- dini birliklər dövlətdən ayrıdır və qanun qarşısında bərabərdir ( 14-cü maddə);

- dövlət dinə münasibətindən asılı olmayaraq, insan və vətəndaş hüquq və azadlıqlarının bərabərliyini təmin edir, dini mənsubiyyət əlamətlərinə görə vətəndaşların hüquqlarının hər hansı formada məhdudlaşdırılmasını qadağan edir (II hissə, maddə 19);

- hər bir kəsin hər hansı dinə fərdi və ya başqaları ilə birlikdə etiqad etmək, yaxud heç bir dinə etiqad etməmək də daxil olmaqla, vicdan azadlığı, etiqad azadlığı, dini və digər inancları sərbəst seçmək, yaymaq və onlara müvafiq olaraq fəaliyyət göstərməsi təmin edilir (28-ci maddə) və s.

Rusiya Federasiyasının Konstitusiyası və vicdan azadlığı sahəsində beynəlxalq hüquq normaları bir çox normativ-hüquqi aktlarda inkişaf etdirilmişdir. Mühüm əhəmiyyət kəsb edən baza qanunlarına 1997-ci ildə qüvvəyə minmiş "Vicdan azadlığı və dini birliklər haqqında" federal qanun aiddir.

Bu qanun SSRİ-nin mövcudluğu dövründə, 1990-cı ildə qəbul edilmiş RSFSR-in əvvəllər qüvvədə olmuş "Etiqad azadlığı haqqında" qanunundan köklü şəkildə fərqlənir. Məsələn, 1997-ci il qanununda dini təşkilatların yaradılması qaydası əsaslı formada dəyişdirilmiş, yerli dini təşkilatların təsisçiləri və iştirakçıları ola bilən şəxslərin dairəsi azaldılmışdır. Yerli dini təşkilat təsis etmək hüququ yalnız Rusiya vətəndaşlarına verilmişdir. Əcnəbi vətəndaşlar və vətəndaşlığı olmayan şəxslər əgər daimi olaraq Rusiya Federasiyası ərazisində yaşayırlarsa, onlar dini təşkilatların yalnız iştirakçıları ola bilərlər.

Qanuna yeni anlayış - dini qrup da daxil edilib ki, bu, dövlət qeydiyyatı olmadan fəaliyyət göstərən və hüquqi şəxs səlahiyyətləri əldə edərək birgə din və etiqad yayılması məqsədilə yaradılan vətəndaşların Könüllü birliyidir. Qanunun bu müddəası dini birliklərə dövlət qeydiyyatı olmadan leqal şəkildə fəaliyyət göstərmək imkanı verir.

Hazırda Rusiyada "Vicdan azadlığı və dini birliklər haqqında" federal qanundan başqa, federal səviyyədə ümumilikdə, 100-dən artıq normativ-hüquqi akt qüvvədədir. Bu sənədlərdə vicdan azadlığı və dini birliklərin müvafiq fəaliyyət məsələləri bu və ya digər formada təsbit olunub [10].

Azərbaycan Respublikasında "Dini etiqad azadlığı haqqında" Qanun 1992-ci il yanvarın 20-də qəbul edilmişdir. Sonradan bu qanuna 5 dəfə əlavə və dəyişikliklər edilmişdir (1996-cı ilin 7 iyun, 5 noyabr və 27 dekabrında, 1997-ci ilin 10 oktyabrında və 2001-ci ilin 23 noyabrında) [3, s. 1].

"Dini etiqad azadlığı haqqında" Qanun Azərbaycan Respublikasında hər bir şəxsin dinə öz münasibətini müəyyənləşdirmək və ifadə etmək hüququna və həmin hüququ həyata keçirməyə təminat yaradır.

- Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyinə və Azərbaycan Respublikasının qəbul etdiyi beynəlxalq hüquq normalarına müvafiq surətdə sosial ədaləti, bərabərliyi, vətəndaşların dinə münasibətindən asılı olmayaraq onların hüquqlarının və qanuni mənafelərinin müdafiəsini təmin edir;

- dini qurumlara münasibətdə dövlətin vəzifələrini müəyyənləşdirir;

- dini qurumların dövlət və cəmiyyət qarşısında vəzifələrini müəyyən edir;

- adamların dünyagörüşündən və dini əqidəsindən asılı olmayaraq milli əxlaqın və humanizmin təzahürü, vətəndaşların əmin-amanlığlı və əməkdaşlığı üçün əlverişli şəraiti himayə edir;

- dini qurumların fəaliyyəti ilə əlaqədar münasibətləri nizama salır.

Qanunun "Dini etiqad azadlığı" adlanan birinci maddəsində göstərilir ki, hər bir kəs dinə münasibətini müstəqil müəyyənləşdirir, hər hansı dinə təkbaşına və ya başqaları ilə birlikdə etiqad etmək, dinə münasibəti ilə əlaqədar əqidəsini ifadə etmək və yaymaq hüququna malikdir.

Hər bir şəxsin dinə münasibətini müəyyənləşdirməsində, dinə etiqadında, ibadətlərdə, dini ayin və mərasimlərin icrasında iştirak etməsində, dini öyrənməsi yolunda hər hansı maneçiliyə yol verilmir. Dini etiqadların, dini həyat tərzinin və ibadətlərin zor işlədilməklə və ya insanlar arasında nifaq salmaq məqsədilə təbliği, dini etiqada məcbur etmək qadağandır. Dini etiqad azadlığının həyata keçirilməsində yalnız dövlət təhlükəsizliyi və ictimai təhlükəsizlik mülahizələrinə görə və Azərbaycan Respublikasının beynəlxalq öhdəliklərinə müvafiq olan hüquq və azadlıqların mühafizəsi üçün zəruri hallarda məhdudiyyətlər qoyula bilər. Əcnəbilər və vətəndaşlığı olmayan şəxslər tərəfindən dini təbliğat aparılması qadağandır. Valideynlər və ya onları əvəz edən şəxslər qarşılıqlı razılıq əsasında uşaqlarmı özlərinin dini əqidəsinə və dinə münasibətinə müvafiq olaraq tərbiyə edə bilərlər.

Bu gün Azərbaycanda insan hüquqları yüksək səviyyədə qorunur, demokratik cəmiyyət quruculuğu prosesi böyük uğurla həyata keçirilir, siyasi plüralizmə, mətbuat azadlığına geniş yer verilir və qanunun aliliyi prinsipi təmin edilir. Ölkəmizdə müxtəlif dini konfessiyalar sərbəst fəaliyyət göstərir. Azərbaycanda tolerantlıq mühiti hökm sürür, həm dini, həm də mülki baxımdan tam dözümlülük, tolerantlıq mövcuddur.

 

İSTİFADƏ OLUNMUŞ ƏDƏBİYYAT

 

1. "Azərbaycan Respublikasının Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsinin yaradılması

haqqında" Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Fərmanı // Azərbaycan, 22 iyun 2001

2. Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası. Bakı: Qanun, 1999, 60 s.

3. "Dini etiqad azadlığı haqqında" qanuna əlavə və dəyişikliklər haqqında Qanun // Xalq qəzeti,

24 noyabr 2001

4. Həsənov Ə. "Dini etiqad azadlığı haqqında" qanun üzərində iş aparılmalıdır // Ayna, 23 yanvar

2008

5. Kamalqızı R. Hidayət Orucov: Azərbaycanda dövlət-din münasibətləri yüksək səviyyədə

tənzimlənir // Səs, 30 iyun 2007

6. Quliyeva X. Heydər Əliyev və mənəvi-estetik dəyərlər. Bakı: Azərnəşr, 2002, 176 s.

7. Ombudsman Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsində "Din və insan hüquqları"

mövzusunda mühazirə ilə çıxış etmişdir.// www. ombudsman.gov.az

8. Orucov H. Azərbaycanda dini etiqad azadlığı təmin edilir // www.

http://www.ihq.az/in-dex.php? news =250

9. Tarixi arayışlar. Din // www.aliyevheritage.org

10. Пpeистория вопроса. Советский опыт // www.ia-centr.ru.

 

RELIGIOUS FREEDOM RIGHT IN NATIONAL LEGISLATION.

Mirnazim Jafarov. The article analyzes national legislative base of interrelations between state and religion in Azerbaijan. The researcher compiles "Religious Freedom Law", adopted in our republic, with coıresponding legislative acts in Russia and Lithuania and emphasizes its tolerance and effectiveness and linkness with the European Convention on Human Rights.

 

ПРАВО РЕЛИГИОЗНОЙ СВОБОДЫ В НАЦИОНАЛЬНОМ ЗАКОНО­ДАТЕЛЬСТВЕ. Мирназим Джафаров. Статья посвящена анализу нацио­нальной законодательной базы в сфере взаимоотношений государства и ре­лигии в Азербайджане. Сопоставляя с соответствующими законами и право­выми актами России, Литвы и других стран принятый в республике «Закон о религиозной свободе», исследователь отмечает его толерантность, эффек­тивность и более тесное смысловое соизмерение с Европейской конвенцией по правам человека.