«İqtisadiyyat və audit».-2008.-№10.–S.41-45.

MALİYYƏ NƏZARƏTİNİN METOD VƏ ÜSULLARI

Maliyyə nəzarəti özünün fəaliyyət prosesində iqtisadi elm sahəsində öz metodunu yaratmışdır. DMN öz funksiyaların yerinə yetirərkən onun metodu ümumelmi və məxsusi empirik metodik üsullarla xarakterizə olunur.

Nəzarətin ümumelmi metodik üsulları fəlsəfənin tədqiqat metodlarına əsaslanır. Metod (yunanca "methodos" sözündən olub, araşdırma, tədqiq etmə deməkdir) - tədqiq edilən obyektlərə yanaşmanı müəyyənləşdirən üsuldur, elmi idrakın və həqiqəti müəyyən etməyin planauyğun yoludur. Hər bir elmin öz idrak metodları var. Fəlsəfə isə ayrı-ayrı elmlərə münasibətdə metodologiya funksiyasını yerinə yetirir.

Ümumelmi metodik üsulların təhlil və sintez, induksiya və deduksiya, analogiya və modelləşdirmə, abstraktlaşdırma və dəqiqləşdirmə, sistemli təhlil və funksional-dəyər təhlili kimi növləri mövcuddur.

Təhlil (yunanca "analysis" sözündən olub, parçalama, hissələrə bölmə deməkdir) - predmetin fikrən və ya əməli olaraq tərkib hissələrinə bölüşdürməklə (obyektin hissələrini, onun əlamətlərini, xassələrini və nisbətlərini aşkar etməklə) öyrənilməsi üsuludur. Bu qayda ilə ayrılmış hissələrin hər birini tamın hüdudunda ayrı-ayrılıqda təhlil edirlər (məsələn, nəzarət obyektinin fəaliyyətinin kompleks şəkildə təftiş edilməsi və s.).

Sintez (yunanca "synthesis" sözündən olub, birləşdirmə, toplama deməkdir) - tədqiqat obyektinin bütövlükdə, onun tərkib hissələrinin vəhdəti və qarşılıqlı əlaqəsi nəzərə alınmaqla öyrənilməsi üsuludur. Maliyyə nəzarətinin sintez üsulu təhlil üsulu ilə sıx bağlıdır, çünki o, təhlil prosesində bir-birindən ayrılmış obyektləri birləşdirməyə, əlaqələndirməyə və predmeti vahid tam şəklində dərk etməyə imkan verir (məsələn, məhsulun göndərilməsi üçün müqavilələrin yerinə yetirilməsinə nəzarət və s.).

İnduksiya (latınca "inductio" sözündən olub, nəticə çıxarmaq deməkdir) - obyektin elementlər çoxluğunun əlamətləri barədə ümumi nəticənin çıxarılması, həmin elementlərin bütün əlamətlərini deyil, bu əlamətlərin bir qisminin öyrənilməsi əsasında, yəni xüsusidən ümumiyə doğru əqli nəticələr çıxarmaq üsulu ilə həll edilir (məsələn, debitor borclarının təftişi əvvəlcə analitik uçotun, sonra isə sintetik uçotun məlumatlarına əsasən həyata keçirilir).

Deduksiya (latınca "deductio" sözündən olub, nəticə çıxarmaq deməkdir) - obyektin vəziyyəti əvvəlcə bütövlükdə, sonra isə onu təşkil edən elementlərin vəziyyəti baxımından öyrənilir, yəni əqli nəticə ümumidən xüsusiyə doğru tətbiq edilir (bu halda debitor borclarının təftişi əvvəlcə sintetik uçotun, sonra isə analitik uçotun məlumatlarına əsasən həyata keçirilir).

Analogiya - elmi əqli nəticələr çıxarmağın bu üsulunda bəzi obyektlərin öyrənilməsi onlara oxşar olan başqa elementlər barədə biliklərə əsaslanır. Müxtəlif obyektlərin bəzi cəhətlərinin oxşarlığına əsaslanan analogiya üsulu maliyyə nəzarətinin tətbiq edilən modelləşdirmə üsulunun əsasıdır.

Modelləşdirmə - elmi idrakın bu üsulunun mahiyyəti ondan ibarətdir ki, öyrənilən obyekt, yaxud hadisə onun analoqu ilə, orijinalının mühüm əlamətlərinə malik olan modellə əvəz edilir.

Maliyyə nəzarətinin həyata keçirilməsində nəzarət prosesinin təşkilati modelləri olan standartlardan istifadə edilir.

Abstraktlaşdırma (latınca "abstrahere" sözündən olub, mücərrədləşdirmə deməkdir) - dəqiqləşdirilmiş obyektlərə əsasən, inkişafın ümumi anlayışlarını və qanunlarını tədqiq etməyə imkan verir (məsələn, müəssisənin ayrı-ayrı bölmələrində əmək intizamının vəziyyəti yoxlanılır, sonra isə bütövlükdə müəssisə barədə nəticələr çıxarılır).

Dəqiqləşdirmə (latınca "concretus" sözündən olub, qəliz, möhkəm deməkdir) - obyektlərin bütün müxtəlif cəhətləri, onların real mövcudluğunun keyfiyyətcə rəngarəng olması (abstraktdan fərqli olaraq) nəzərə alınmaqla araşdırılır. Bu halda obyektlərin vəziyyəti həmin obyektlərin mövcudluğunun və tarixi inkişafının müəyyən konkret şəraiti nəzərə alınmaqla, nəzarət prosesində qeyri-məhsuldar xərclərin yaranma mənbələri bölmələr, müəssisələr üzrə öyrənilir.

Sistemli təhlil - tədqiqat obyektinin sistemini təşkil edən elementlərin məcmusu kimi öyrənilir. Maliyyə nəzarətinin sistemli təhlili obyektin fəaliyyətinin qiymətləndirilməsində ona təsir göstərən bütün amilləri sistem halında nəzərdə tutur. Maliyyə nəzarətində bu üsuldan ona görə istifadə edilir ki, o, sahələrin bütün iqtisadi həlqələrinin istehsal və maliyyə-təsərrüfat fəaliyyətinin qiymətləndirilməsinə sistemli yanaşma metodunu tətbiq etməyə imkan verir. Təcrübədə sistemli təhlilin aşağıdakı metodikalarından istifadə edilməsi nəzərdə tutulur:

- araşdırma obyektlərinin kəmiyyətcə qiymətləndirilməsi üçün əməliyyatların tədqiqi nəzəriyyəsinin metodik təminatı;

- qeyri-müəyyənlik şəraitində obyektlərin tədqiq edilməsi üçün sistemlərin təhlili.

Funksional-dəyər təhlili - mürəkkəb sistemlərin fəaliyyəti zamanı layihələşdirilməsindən və sintezindən ibarət olan istehsalatın mühəndislik baxımından hazırlanması mərhələsində olan obyektlərin öyrənilməsindən ibarətdir (məsələn, texnoloji proseslərin layihələşdirilməsi və onların iqtisadi səmərəliliyinin qiymətləndirilməsi və s.).

Maliyyə nəzarətinin məxsusi empirik metodik üsulları iqtisad elminin nailiyyətləri əsasında təcrübədə işlənib hazırlanmış spesifik üsullardır. Bu üsullar elmin məqsəd və funksiyalarından, onun ümumelmi üsullarından asılı olaraq formalaşır və ayrı-ayrı yekcins elm sahələrinin bir-birinə qarşılıqlı nüfuz etməsi ilə səciyyələnir. Məsələn, maliyyə nəzarətinin metodik üsulları mühasibat uçotu və iqtisadi təhlil, statistika və digər iqtisadi elmlər əsasında inkişaf etmişdir. Bununla bərabər, bu üsullar digər iqtisadi elmlərə dair araşdırmalarda da tətbiq edilir (idarəetmə, marketinq, maliyyələşdirmə və s.).

Maliyyə nəzarətinin metodik üsullarmı orqanoleptik, analitik-hesablama, sənədli, eləcə də nəzarətin nəticələrinin ümumiləşdirilməsi və reallaşdırılması üzrə qruplaşdırmaq olar.

Orqanoleptik üsulların (yunanca "organon" sözündən olub alət, vasitə deməkdir) inventarizasiya, nəzarət məqsədilə ölçmələr, seçmə və bütöv halda müşahidələr, texnoloji nəzarət, ekspertiza, xidməti təhqiqat və sınaq-təcrübə kimi növləri mövcuddur.

İnventarizasiya - nəzarət obyektlərinin naturada orqanoleptik üsulla yoxlanılması deməkdir. Nəzarətin bu üsulunun mahiyyəti ondan ibarətdir ki, obyektin mövcudluğunun və onun vəziyyətinin yoxlanılması müayinə, hesablama, çəkinin və xətti ölçülərin təyin edilməsi yolu ilə həyata keçirilir. Həm də maliyyə nəzarətində nəzarət obyekti üzrə əmtəə-material qiymətlilərinin və pul vəsaitlərinin qorunub saxlanmasına, eləcə də hesablaşma-kredit münasibətlərinin və digər aktivlərin və passivlərin vəziyyətinə faktiki nəzarətin əsas metodik üsulu kimi tətbiq edilir. İnventarizasiya maliyyə-təsərrüfat nəzarətinin bütün növlərində tətbiq edilir. O, xüsusən, təsərrüfatdaxili nəzarətin həyata keçirilməsi zamanı böyük əhəmiyyət kəsb edir və cari nəzarətin əsas üsuludur.

Nəzarət məqsədi ilə işlərin həcminin ölçülməsi - maliyyə nəzarəti orqanları tərəfindən yerinə yetirilmiş tikinti-quraşdırma işləri yoxlanılarkən, eləcə də istehsalın, işlərin və ya xidmətlərin həcminə faktiki nəzarət həyata keçirilərkən tətbiq edilən faktiki nəzarət üsuludur. Bu metodik üsuldan nəqliyyatda, ticarətdə və sənayedə də istifadə edilir.

Seçmə müşahidələr - təsərrüfat prosesinin keyfiyyət xarakteristikalarına statistik nəzarət üsuludur. Başdan-başa nəzarətin həyata keçirilməsi texniki cəhətdən mümkün olmadıqda, bu üsuldan istifadə edilir.

Başdan-başa müşahidə - öyrənilən obyektlərin faktiki vəziyyətinə statistik nəzarət üsuludur. Məsələn, işləmə normalarına, hesabat dövrü ərzində işçilərin iş vaxtından istifadə etmələrinə nəzarət zamanı xronometraj müşahidələrinin aparılması bu qəbildəndir.

Texnoloji nəzarət - istehsalın mühəndislik və texniki baxımdan hazırlanmasına, eləcə də texniki nəzarətin həyata keçirilməsində yoxlanılan texniki şərtlərə, məhsulun keyfiyyətinə və istehsalına təsərrüfat subyektinin uyğunluğu baxımından nəzarət üsuludur. Texnoloji nəzarətin bir növü də xammal və materialların sınaq məqsədilə istehsala buraxılmasını və texnoloji prosesin optimallığını, maddi resursların məsrəf normalarının əsaslandırılmasını və istehsal olunmuş hazır məhsulun tamlığını yoxlamaqdan ibarətdir.

Müxtəlif növ ekspertizalar - maliyyə nəzarəti ilə bağlı xüsusi məsələlərin öyrənilməsi zamanı tətbiq edilən ekspert qiymətləndirmə üsullarıdır. Bunun da texnoloji, məhkəmə-mühasibat, kriminalistika, əmtəəşünaslıq və digər ekspertiza növləri mövcuddur. Maliyyə nəzarətini həyata keçirən əməkdaşlar arasında müvafiq mütəxəssislər olmadıqda və ya nəzarət nəticəsində aşkar edilmiş hüquq pozuntuları ilə əlaqədar mülki iş və ya cinayət işi qaldırılmış olduqda, ekspertizadan istifadə edilir.

Layihələrin və smeta sənədlərinin ekspertizası obyektlərin tikintisi üçün, eləcə də quraşdırılması tələb edilən və ya tələb edilməyən avadanlığın alınması üçün layihə-smeta sənədlərində əks etdirilmiş texnoloji səviyyənin, norma və normativlərin proqressivliyinin, tikintinin təşkilinin və sənayeləşdirilməsinin yoxlanılması üsuludur.

Xidməti təhqiqat - vəzifəli şəxslər tərəfindən, eləcə də fəhlə və qulluqçular tərəfindən sahə iqtisadiyyatının müxtəlif həlqələrində yaranan istehsal münasibətlərini tənzimləyən normativ hüquqi aktların tələblərinə riayət edilməsinin yoxlanılması üsullarının məcmusudur. Bu üsullar əsas etibarilə şikayətlərin əsaslılığı yoxlanılarkən, mövcud qanunvericiliyin pozulmasının və maddi ziyan vurulmasının səbəbləri öyrənilərkən və s. hallarda tətbiq edilir.

Sınaq-təcrübə - planlaşdırılan və ya artıq həyata keçirilmiş proseslərin nəticələrini yoxlamaq üçün maliyyə nəzarətini həyata keçirmək məqsədilə elmi şəkildə qoyulmuş araşdırmadır. Sınaq-təcrübə qabaqcadan dəqiq müəyyən edilmiş, planlaşdırılan prosesin gedişini izləməyə imkan verən şərtlər əsasında həyata keçirilir.

Analitik hesablama üsulunun iqtisadi təhlil, statistik hesablamalar və iqtisadi-riyazi üsullar kimi növləri mövcuddur.

İqtisadi təhlil - hadisələrin və proseslərin nəticələrini şərtləndirən əlaqələrin səbəblərini aşkar etmək üçün maliyyə nəzarətində tətbiq edilən üsullar sistemidir. İqtisadi təhlil üsulu nəzarət obyektinin maliyyə-təsərrüfat fəaliyyətinə ilkin, cari və yekun nəzarəti zamanı tətbiq edilir.

Statistik hesablamalar - nəzarət obyektinin iqtisadi informasiyasında bilavasitə mövcud olmayan kəmiyyətləri və keyfiyyət xarakteristikalarını əldə etmək üçün tətbiq edilir. Bu cür hesablamalar müvafiq kəmiyyətlərin təqribi qiymətlərini dəqiqləşdirmək və ya bir qisim kəmiyyətlər əsasında əlaqələrin və münasibətlərin daha dəqiq xarakteristikalarmı əldə etmək məqsədilə real kəmiyyət münasibətlərinin bərpa edilməsi zərurəti olduqda tətbiq edilir. Briqada üzvlərinin əməkdə iştirak əmsalları, avadanlıqdan və onların istehsal güclərindən istifadə edilməsi əmsalı, məhsul istehsalının ahəngdarlığı, istehsal planının yerinə yetirilməsi dinamikası kimi göstəricilər maliyyə nəzarətində statistik hesablamaların köməyi ilə hesablanılır.

İqtisadi-riyazi üsullar - maliyyə nəzarətində təsərrüfat proseslərinin nəticələrini planlaşdırma və layihələşdirmə mərhələlərində optimallaşdırmaq məqsədilə müvafiq amillərin təsiri müəyyən edilərkən, eləcə də əgər həmin amillər arasındakı qarşılıqlı əlaqələri başqa metodik üsullarla müəyyən etmək mümkün olmadıqda istifadə edilir (məsələn, avtomobil nəqliyyatı ilə yüklərin və sərnişinlərin daşınması marşrutlarının optimallaşdırılması, istehsal xərclərinin, istehsal planlarının yerinə yetirilməsinin və s. təhlili məqsədilə istifadə edilir).

Sənədli yoxlama üsulunun informasiya modelləşdirməsi, sənədlərin tədqiqi, kameral yoxlamalar, normativ hüquqi tənzimləmə kimi növləri mövcuddur.

İnformasiya modelləşdirməsi - nəzarət edilən obyekti model şəklində təsvir edən informasiyanın məcmusudur. Nəzarət obyektinin informasiya modeli formalaşdırılarkən həmin obyektin xarakteristikalarının tamlığını, ən mühüm dəyişənlərin seçilməsini və onların informasiya nümunəsi formasında verilməsini təmin etmək zəruridir. Nəzarətdə modelləşdirmənin məqsədi obyektin vəziyyəti barədə, ictimai zəruri məhsulun geniş təkrar istehsalı proseslərində həmin obyektin iştirakı barədə zəruri informasiya əldə etməkdən, bu informasiyada mövcud xətaları və meylləri aşkar etməkdən və verilmiş plan göstəriciləri həddində tənzimlənməyə dair qərarlar qəbul etməkdən ibarətdir. Modelləşdirmə zamanı obyektlər barədə normativ hüquqi, müqavilə, uçot, hesabat və s. xarakterli informasiyadan istifadə edilir. Bu halda əsas fondlara aid obyektlərə, mal-material qiymətlilərinə, pul vəsaitlərinə, plan, müqavilə, normativ hüquqi və uçot xarakterli informasiyada əks etdirilmiş vəsaitlərə nəzarət edilir.

Tədqiqat - təsərrüfat əməliyyatlarının etibarlı, məqsədyönlü və səmərəli olmasının, onların geniş təkrar istehsal prosesini tənzimləyən qanunverici və normativ hüquqi aktlara uyğunluğunun sənədli şəkildə yoxlanılması üsullarıdır.

Kameral yoxlamalar - əsaslı vəsait qoyuluşlarına dair layihə-smeta sənədlərinə və tikinti-quraşdırma işlərinin yerinə yetirilməsi üçün dövlət büdcəsindən əsaslı vəsait qoyuluşlarının maliyyələşdirilməsinə görə və s. təqdim edilən sənədlərə nəzarət üsuludur. Kameral yoxlamalar həm də vergi xidmətləri tərəfindən müəssisədə nəzarət xarakterli yoxlama aparılana qədər vergi ödəyicilərinin hesabatına və bəyannamələrinə nəzarət məqsədilə tətbiq edilir.

Normativ hüquqi tənzimləmə - nəzarət obyektləri tərəfindən maliyyə-təsərrüfat əməliyyatları prosesində normativ hüquqi aktların tələblərinin pozulması hallarım aşkar etmək üçün maliyyə nəzarətinin tətbiq edilən üsullar sistemidir.

Nəzarət nəticələrinin ümumiləşdirilməsi və həyata keçirilməsi - obyektin maliyyə-təsərrüfat fəaliyyətində aşkar edilmiş nöqsanların aradan qaldırılması və gələcəkdə bu cür halların qarşısının alınması üçün nəzarət nəticələrinin sintez edilməsi və qərarlar qəbul edilməsi üsullarının məcmusudur. Bu cür üsullara misal olaraq, nöqsanların qruplaşdırılması, aralıq yoxlama nəticələrinin sənədləşdirilməsi, analitik qruplaşdırma, nəticələrin hüquqi cəhətdən əsaslandırılması, nöqsanların nəzarətçinin hesabatında (aktında, rəyində) sistemləşdirilmiş şəkildə şərh edilməsi, nəzarətin nəticələrinə dair qərarların qəbul edilməsi və onların yerinə yetirilməsinə nəzarət üsullarını qeyd etmək olar.

Nöqsanların qruplaşdırılması - təsərrüfat fəaliyyəti prosesində yol verilmiş nöqsanların və normativ hüquqi aktların tələblərinin pozulması hallarının iqtisadi mahiyyəti, baş vermə vaxtı və onların təsiri baxımından sistemləşdirilməsi və ümumiləşdirilməsidir. Qruplaşdırma üsulları nəzarətin nəticələrinin etibarlılığının sənədli şəkildə yoxlanılması zamanı tətbiq edilir, xronoloji ardıcıllığa uyğun sistemləşdirilmiş və xronoloji-sistemləşdirilmiş qruplaşdırma üsulları nəzərdə tutulur.

Xronoloji ardıcıllıqla qruplaşdırma - sənədlərin araşdırılması prosesində aşkar edilmiş nöqsanların qruplaşdırılması üsuludur. Bu halda sənədlər mühasibat məqsədləri üçün işlənilərkən və hesabat dövrləri üzrə qovluqlarda qruplaşdırılmış olduğu qaydada yoxlanılır. Sənədlərin xronoloji ardıcıllıq üsulu ilə yoxlanılması nəzarətçinin işini bir qədər mürəkkəbləşdirir, çünki bu halda eyni zamanda həm normativ hüquqi aktlardan, həm də metodik, təlimat və sorğu xarakterli materiallardan istifadə etmək zəruridir, bu isə hər bir əməliyyatın ayrılıqda və eyni tipli digər əməliyyatlarla qarşılıqlı əlaqədə öyrənilməsi üçün maneələr yaradır. Buna görə də həmin üsuldan, əsasən, nəzarətin kiçik obyektlərində istifadə edilir.

Sistemləşdirilmiş qruplaşdırma üsulu nəzarət edilən bütün dövr üçün eyni tipli sənədlərin araşdırılması zamanı mövcud nöqsanları aşkar etməyə imkan verir. Bu halda əvvəlcə kassa, əmtəə, hesablaşma və s. əməliyyatları əks etdirən sənədlər yoxlanılır. Bu üsul ayrı-ayrı əməliyyatları və prosesləri daha dərindən öyrənməyə imkan verir. Onun nöqsanlı cəhəti bundan ibarətdir ki, aşkar edilmiş nöqsanlar xronoloji ardıcıllıqla qruplaşdırılmır və eyni tipli təsərrüfat əməliyyatları (kassa, bank əməliyyatları, təhtəlhesab məbləğlər, xərclər, məsrəflər və s.) arasında informasiya əlaqələri mürəkkəbləşir.

Xronoloji-sistemləşdirilmiş üsul - qarışıq qruplaşdırma üsulu olmaqla, nöqsanlar xronoloji ardıcıllıqla aşkar edilir və iqtisadi mahiyyəti üzrə sistemləşdirilir (kassa, bank, əmtəə, hesablaşma əməliyyatları). Bu üsulun üstünlüyü ondan ibarətdir ki, nəzarətçi bütün təsərrüfat əməliyyatlarını ardıcıl olaraq və qarşılıqlı əlaqəli şəkildə yoxlayır.

Aralıq nəzarətin nəticələrinin sənədləşdirilməsi - nəzarətin aralıq mərhələlərində nəzarət proseduralarının nəticələrinin sənədləşdirilməsi üsuludur.

Analitik qruplaşdırma - nəzarət edilən obyektlərin və aşkar edilmiş nöqsanların eyni tipli əlamətlər üzrə statistik qruplaşdırma üsullarının məcmusudur.

Yoxlama nəticələrinin istintaq-hüquqi baxımdan əsaslandırılması - nöqsanların aşkar edilməsi və qanunvericiliyin, normativ hüquqi aktların pozulması hallarını, vurulmuş maddi ziyanın həcmini və buna görə cavabdeh olan konkret şəxslərin müəyyən edilməsi üçün nəzarətçi tərəfindən tətbiq edilən üsullardır. Bu üsullar obyektin işçilərindən izahatlar alınması, təsərrüfat əməliyyatlarını həyata keçirərkən qanunların və normativ hüquqi aktların pozulmasını sübut edən ilkin sənədlərin müəyyən edilmiş qaydada götürülməsi, cavabdeh şəxslərin müəyyən edilməsi və s. yollarla həyata keçirilir.

Nöqsanların nəzarətçinin hesabatında (aktında, rəyində) sistemləşdirilmiş şəkildə şərh edilməsi - vahid dövlət kargüzarlıq sisteminin qaydalarına müvafiq olaraq aparılmış nəzarətin nəticələrinin ümumiləşdirilməsi üsullarının kompleksidir.

Nəzarətin nəticələrinə əsasən qərarlar qəbul edilməsi - nəzarətin subyektinin nəzarətin obyektinə təsir göstərməsi üsulu olub, həmin obyektin qabaqcadan müəyyən edilmiş parametrlərə və rejimlərə müvafiq fəaliyyət göstərməsini təmin edir.

Qəbul edilmiş qərarların icrasına nəzarət - qəbul edilmiş qərarların həyata keçirilməsinin bu üsulu nəzarət obyektinin faktiki vəziyyətini və idarəedici təsirə müvafiq olaraq onun davranışının müəyyən edilməsini nəzərdə tutur.

Beləliklə, maliyyə nəzarətinin metodu - ictimai zəruri məhsulun geniş təkrar istehsalı prosesinə və bazar iqtisadiyyatı şəraitində bu prosesin qanunverici və normativ hüquqi tənzimlənməsi qaydalarına riayət edilməsinə nəzarətin metodik üsullarının məcmusudur.

Mübariz HACIYEV,

Azərbaycan Respublikası Auditorlar Palatasının

Auditin təşkili və tənzimlənməsi şöbəsinin müdiri