“Dirçəliş-XXI əsr” - 2008. - № 124 - 125. - s. 112

OSMANLI ƏRAZİSİNDƏ “ERMƏNİMƏSƏLƏSİ”NİN MEYDANA

ÇIXARILMASINDA ERMƏNİ KİLSƏSİ VƏ MİSSİONER TƏŞKİLATLARIN ROLU

Ziyad ƏMRAHOV,

Bakı Dövlət Universiteti

XIX əsrin II yarısından başlayaraq Osmanlı imperiyasını hələ uzun müddət narahat edəcək “erməni məsələsi” ölkəni çıxılmaz bir hala salmışdı, belə ki, daha sonralar qonşu dövlətlər, o cümlədən Azərbaycan üçün də başıbəlalı bir məsələyə çevrilən bu siyasətdə eyni zamanda missioner qrup və təşkilatlar da fəaliyyətsiz ötüşməmişlər. Nəhəng Osmanlı ərazilərini parçalamaqda böyük dövlətlərə yardımçı olan belə təşkilatlar digər məsələlərdə olduğu kimi, süni məsələlərin həllində də bilavasitə yaxından iştirak edir və öz köməklərini əsirgəmirdilər. Məlum olduğu kimi. Osmanlı imperiyası quruluşu baxımından kosmopolit bir imperatorluq idi. Burada əsasən türklər, kürdlər, çərkəzlər, yunanlar, bolqarlar və ermənilər yaşayırdılar. Qeyri-müsəlmanlar arasında ermənilər müstəsna yer tuturdular. Osmanlı imperiyasında yaşayan ermənilərin vəziyyətini türk tarixçisi E. Z. Karal belə qiymətləndirir: "Ermənilərə Osmanlı imperiyasının hər tərəfində rast gəlinməkdə idi. Anadolunun şərqində və cənubunda olduqca toplu halında yaşayırdılar. Ərzurum, Bitlis, Harput. Diyarbəkir, Ərzincan şəhərlərinin ancaq 39 faizi erməni idi. Adana vilayətində isə bu nisbət daha da az idi." [11, s. 126].

Türkiyə tarixşünaslığında "erməni məsələsi"nin süni bir siyasət olaraq imperialist böyük dövlətlər tərəfindən ortalığa atıldığını qeyd edən fikirlər daha üstünlük təşkil edir. Türkiyə tarixçisi İ. Erdal yazır: "XIX yüzilliyin II yarısından sonra Osmanlı imperiyasında "erməni məsələsi"nin meydana gəlməsi tamamilə imperializmdən qaynaqlanır. Başqa bir ifadə ilə, "erməni məsələsi" imperialist böyük dövlətlərin Osmanlı imperatorluğu üzərindəki imperialist məqsədlərini gerçəkləşdirmək üçün ortalığa atdıqları süni bir siyasətidir" [10, s. 19]. "Rusiyanın Şərqi Anadolu siyasətində Eçmiədzin kilsəsinin rolu" (1828-1915) başlıqlı məqaləsində tarixçi Davud Kılıç bu siyasəti tarixi kökləri ilə göstərməyə müvəffəq olmuşdur. Müəllif yazır: "Çar Rusiyası isti dənizlərə çıxmaq yolunda özünə əngəl olaraq gördüyü Osmanlı dövlətini yıxmaq üçün uzun illər planlı siyasət yeritmişdir. Bu planlardan biri də Qafqazda və Şərqi Anadolu üzərindən İsgəndərun körfəzinə çıxmaqdır. Bunun üçün Rusiya bölgədə yaşayan İran və Osmanlı ermənilərini imperialist siyasətinin gerçəkləşdirilməsində bir vasitəyə çevirmişdir. Daha sonra XVIII əsrdə rus çarı I Pyotr Şərq ticarətindən faydalanmaq üçün ermənilərdən istifadə etməyi qərara almış və onları rus torpaqlarına dəvət edərək onlara hər cür dini və dünyəvi imtiyazı verməyə hazır olduğunu bildirmişdir" [1, s. 49]. Rusiyanın bu daxili siyasətində ermənilərə bu cür imtiyazların verilməsini şərh edən digər türk tarixçisi Y.G. Çark yazır: "Rus hökuməti daxili siyasətində erməniləri bu şəkildə "oxşayarkən", xaricə də diqqət yetirməyi unutmamışdır. Rusiya Osmanlı ermənilərinə səfiri vasitəsilə Rus ortodoks kilsəsi ilə birləşməyi arzu və tövsiyə edən bir bəyannamə yayımladı" [6, s. 8]. Rusiyanın bu siyasəti Tahsin Paşanın xatirələrində də işıqlandırılmışdır: "Rusların əsas məqsədi Osmanlı torpaqlarında yaşayan ermənilərə müstəqillik qazandırmaq deyil, əksinə buradakı erməniləri ortodokslaşdırmaq. Osmanlı ermənilərini İstanbul hökumətinə qarşı ayağa qaldıraraq daha böyük imtiyazlar tələb etməyə çağırmaq idi" [20, s. 395].

Göründüyü kimi, istər sıravi vətəndaşlar, istərsə də kilsə xadimləri çar Rusiyasının "bu dayağından" faydalanaraq daha uzaq gedən tədbirlər. planlar işləyib hazırlamağa, necə deyərlər. "erməni məsələsi" adlı süni bir siyasətin arxasınca sürünməyə başladılar. Türkiyə tarixçisi Y.Akçura yazır: "Rus çarlığının sürəkli təhriklərindən cəsarətlənən Osep Arqotyan adında bir yepiskop Ararat krallığını qurmaq üçün bir layihə hazırlayıb o vaxtkı Rusiyanın paytaxtı Peterburqa təqdim etdi. Bu layihə çariça hökuməti tərəfindən də qəbul olundu" [2. s. 12]. Bir cəhəti də dönə-dönə vurğulamaq lazımdır ki. bundan həvəslənən ermənilər rusların əlilə dövlət sahibi ola biləcəklərinə inanmağa başlamışdılar. "Osmanlı tarixinin VIII cildində oxuyuruq: "Ermənilər məzhəb yönümündən vahid deyildilər. Onlar, əsasən 3 kilsə ətrafında toplaşmışdılar. Çoxluq qriqorian kilsəsinə bağlı idi. Bundan sonra erməni katolikləri gəlməkdə idi. Protestant kilsəsinə gəlincə, bu kilsə XIX əsrin ilk yarısında qurulduğu üçün elə bir nüfuzu yox idi" [11. s. 126]. Onu da qeyd edak ki. Eçmiədzin kilsəsinin Rusiyanın himayəsinə keçməsindən sonra ermənilər Rusiyaya olan meyllərini daha da genişləndirdilər. Bununla bağlı Mehmet Hocaoğlu yazır: "Rus paytaxtı bu andan etibarən Eçmiədzin kilsəsini osmanlılara qarşı yürütdüyü siyasətin alətinə çevirmişdi. Belə ki, Osmanlı torpaqlarındakı erməni kilsələrində ayin icra olunan zaman katolikosların adının zikr olunması kimi bir üsul yox ikən 1844-cü ildə Patrik Matios rus elçisinin təhrikinə uyub katalikos Nerses Aştarakertsinin adını Qalata Erməni Kilsəsində zikr etdi" [14. s.26]. Müəllifin gəldiyi qənaətdən bir daha görünür ki, Rusiya bununla Türkiyədəki erməni kilsəsinə daxil olub. onun əmri ilə oturub-durmaqla məşğul olan kilsə xadimlərinin əlilə Babiali (Sultan hökuməti - Z. Ə.) hökumətinin daxili işlərinə qarışır. bir qarmaqarışıqlıq yaradır. Uzun müddət Rusiyanın xarici işlər naziri işləmiş Qorçakov Peterburqun bu siyasətini çılpaqlığı ilə açıqlamışdır: "Ya xristianlara muxtariyyət verilməli, ya da Osmanlı imperatorluğunun parçalanması labüdləşməlidir"[16, s. 95].

Məlum olduğu kimi. istər əvvəlki dövrlərdə, istərsə də XIX əsrdə Şərqi Anadolu. Hindistan, Mərkəzi Asiya Böyük Britaniya və Rusiya maraqlarının toqquşduğu bölgələr idi. Bu arada isə Rusiyanın Osmanlı imperiyasında yaşayan ermənilərə "sahib çıxması" digər dövlətləri, xüsusilə də Böyük Britaniyanı narahat etməyə bilməzdi. Məhz bu siyasi və iqtisadi maraqların Şərqi Anadoluda toqquşmasının nəticəsi olmuşdur ki. Sultan hökuməti 1830-cu ildə erməni katoliklərini Fransanın təzyiqi ilə. 1850-ci ildə isə erməni protestantlarını İngiltərənin təzyiqi ilə ayrıca toplum kimi tanımışdır.

Göründüyü kimi, XIX əsrin 50-ci illərində Osmanlı imperiyasında yaşayan ermənilərin siyasi və iqtisadi cəhətdən oyanmasında bir tərəfdən Osmanlı hökumətinin verdiyi fərman və islahatların təsiri olmuşdursa, digər tərəfdən də "Böyük güclərin yaratdığı dini ayrı-seçkiliklər öz təsirini göstərmişdir.

İstanbulda Britaniya konsulu olmuş Taylorun 19 mart 1869-cu il tarixli günlük raportunda erməni toplumundakı təhsil görmüş şəxslərin Rusiya meylli fikirlər daşıdıqları xüsusilə qeyd edilmişdir. Raportda deyilir: "Arxalarında böyük dövlətlər duran protestant. katolik missionerləri Osmanlı ölkəsində bütün əməllərində və dini ayn-seçkiliyə başladılar. Şərqi Anadolunun bir çox ermənilərində rus pasportu vardı. Rusiyanın Osmanlı qriqorian ermənilərinə göstərdiyi qayğı və Eçmiədzinin rus torpaqlarında olması eçmiədzinyönlü erməniləri ruslara yaxınlaşdırırdı" [17. s. 64]. Bir maraqlı cəhəti də qeyd etmək yerinə düşərdi ki. Sultan hökumətinin 18 fevral 1856-cı il tarixli islahat fərmanı ilə ("Tanzimati -Hayriye") xristianlara, müsəlman olmayan azlıqlara xüsusi hüquqlar verilir. bu fərmana əsasən onların vali, elçi və hətta nazirliklərə belə gətirilməsinə şərait yaradılırdı. Xüsusilə Fateh Sultan Mehmet zamanında İstanbulun fəthindən sonra Bursadakı dini lider Hovakim 1461-ci ildə yeni paytaxt İstanbula gətirilmiş və sultanın fərmanı ilə burada bir Erməni Patrikliyi qurulmuş, beləliklə də ermənilərə idarə və dini imtiyazlar verilməsinin əsası qoyulmuşdur [6, s. 8]. Fikrimizcə. qeyri-müsəlmanlara belə qayğı göstərilməsi dövlətin vətəndaşlarına olan xoş münasibətinin bariz nümunəsidir və uzun müddət əsassız iddialarla çıxış edən şovinist ruhlu ermənilərə tutarlı bir faktdır. Ən azı beynəlxalq aləmdə gündəmdən düşməyən "yazıq", "əzilmiş", "Osmanlı imperiyasında təzyiqlərə məruz qalmış" və bu kimi ifadələrin yalan olduğunu söyləmək üçün, Türkiyə tarixşünaslığında Türkiyə erməniləri ilə Eçmiədzin katolikosu arasında kəsilmiş olan siyasi əlaqələrin yaxşılaşması da diqqətdən yayınmamışdır. 29 mart 1963-cü ildə İstanbul hökuməti tərəfindən təsdiq edilmiş "Erməni Milləti Nizamnaməsi"ndə ermənilər tərəfindən seçilən 140 nəfərlik bir məclis erməniləri idarə edə bilmək kimi hüquqlara malik idi. Esat Urasın fikrinə görə, bu nizamnamə erməni variantında "Erməni Konstitusiyası" adlandırılmışdır [23, s. 165]. Ümumilikdə, altı bənd 95 maddədən ibarət olan nizamnamə ermənilərə dövlət içərisində dövlət olmaq, kilsənin inanclarına ləkə sürtməmək, xəstəxana, məktəb kimi milli müəssisələri çoxaltmaq, gəlirlərini artırmaq və sair kimi məsələləri əhatə edirdi [16, s. 108].

Göründüyü kimi, 1863-cü ildə "Nizamnamə"nin elanı bir növ erməni din xadimləri - patriklərin siyasi müstəvidə iş aparmalarına rəvac vermiş oldu. Məsələn. İlter Erdal adı çəkilən əsərində yazır: "Patriklər daha çox milli və siyasi cəbhələrdə çalışmağa başladılar. Bu nizamnamə erməniləri muxtariyyətin bir addımlığında saxlamışdı. 1869-cu ildə erməni patriki Hrimyan 2 əsas iş üzərində çalışmağa qərar vermişdi: a) "Nizamnamə"ni vilayətlərdə yaşayan ermənilərin arzusuna, ehtiyaclarına görə qəbul etdirmək: b) İstanbul ermənilərinin, məclisin, hökumətin nəzərini Ermənistana çevirmək" [10, s. 40]. Qeyd olunan məsələlər digər tarixçi Kemal Türközün Ankarada 1981-ci ildə işıq üzü görmüş tədqiqat işində də əksini tapmışdır. Müəllifə görə, patrik olaraq güddüyü əsas məqsədə çatmayan Hrimyan 1873-cü ilin avqustunda istefa verdi. Yerinə keçən Nerses Varjabedyan da eyni siyasəti aparmaqda idi [21. s. 66-67].

İslahat fərmanının elan olunmasından sonra fələyin çarxı sanki xristianların lehinə döndü. Bunu İstanbuldakı ingilis konsulu Çarlz Bluntun 28 iyul 1860-cı il və Trabzon konsulu Palqreyvin 1868-ci ildə Londonda verdiyi raportlar da təsdiqləyir: Bugünkü anda (1868-ci ildə - Z.Ə.) bütün əsgərlik yükü yalnız və yalnız müsəlman xalqının çiyninə düşmüşdür. Gerçəkdən xristianlar xəzinəyə kiçik və elə bir əhəmiyyəti olmayan vergi ödəməkdədirlər [1, s. 110].

Adı çəkilən konsul daha sonra yazır: "Müsəlman xalqını mərkəzi İstanbul hökumətində təmsil edən elə bir nümayəndəlik yox idi. Buna qarşılıq olaraq xristianlar imperiyanın hər tərəfinə yayılmış bütün xarici konsulluqlara, bəzi İstanbuldakı elçiliklərə baş çəkib haqlarını tələb edirdilər. Xristianların dərdləri can-başla dinlənilirdi, üstəlik şikayətləri olmayanda da onların adına yalançı şikayətlər uydurulurdu" [1. s. III ].

Beləliklə də, ermənilərin ilk parlamentləri olaraq qəbul edilən "Erməni Ümumi Məclisi"nin təşkilindən sonra monastırlarda, kilsələrdə, məktəblərdə birlikdə yaşadıqları xalqa qarşı kin və nifrət hissləri ilə dolu bir nəsil yetişdirildiyinin şahidi oluruq.

Osmanlı ərazisində "erməni məsələsi" kimi qondarma bir ideyanın orta-ya çıxarılmasında erməni kilsəsi ilə yanaşı, missioner təşkilatların da rolu danılmazdır. Belə ki. hələ 1830-cu ildə qriqorian ermənilərinin himayəçisi kimi Rusiya, katolik ermənilərinin himayəçisi kimi 1850-ci ildə Fransa və Avstriya-Macarıstan. protestant ermənilərinin himayəçisi kimi isə Böyük Britaniya çıxış etmişdir. "Osmanlı tarixi"nin VIII cildində oxuyuruq: "İngiltərə öz nüfuzunu bərpa edib, müvazinətini tarazlaşdırmaq üçün məzhəb-daşlarını himayə etmək bəhanəsi ilə 1840-cı ildə Qüdsdə bir protestant məbədinin inşası üçün icazə istədi. İngiltərə. Amerika və Almaniyadan gələn protestant missionerləri ingilis konsullarının dəstəklənməsi sayəsində pul və başqa mənfəətlər vəd edərək digər din və məzhəblərə sitayiş edənləri protestantlığa dəvət edirdilər" [11, s. 128]. Tarixi araşdırmalar göstərir ki, Osmanlı imperiyasında özünə kök salan protestantlar 1840-cı ildən artıq dağıdıcı və yırtıcı əməllərə başlayırlar. Məsələn, Türkiyə tarixçisi Başgün Necla bu faktları araşdıraraq bu qənaətə gəlir ki, protestant missionerlərinin bu fəaliyyətinin əsas məqsədi Osmanlı katoliklərinin hamisi Fransa və Avstriya ilə ortodoksların hamisi çarlıq Rusiyasına qarşı imperiya haqlarım qaldırmaq və bunlar əleyhinə imperatorluğun daxili işlərinə müdaxilə edə biləcək bir protestant topluluğu yaratmaq idi [4, s. 29-30]. Müəllif daha sonra davam edərək yazır: "Beləcə, ingilislər də ermənilərə dini kanallar vasitəsilə yaxınlaşmağa başladılar" [22, s. 79]. İngiltərənin ardından ABŞ və Almaniya da belə rollara girərək, göndərdikləri protestant missionerləri ilə ingilis konsullarının yardımları sayəsində protestant məzhəbini birlikdə yayma əməllərinə qoşulmuşlar. Bilal Şimşir "Tarix boyunca türklərin erməni toplumu ilə ilişkiləri" adlı əsərində yazır: "Amerikadakı türk düşmənçiliyinin ən önəmli qaynaqlarından bi-ri və bəlkə də ən birincisi Amerika missionerləri və Amerika Protestant kilsəsi olmuşdur. Anadoluda ilk Amerika Missioner Mərkəzi 1852-ci ildə Ffarputda qurulmuş və 1859-cu ildə, yəni İslahat Fərmanının elanından 3 il sonra eyni yerdə Amerika missioner kolleci açılmışdı. Adı "Firat Kolleci" idi. Kollecin ilk məqsədi Erməni Protestant din adamı yetişdirmək və sonra onları milliyyətçilik yoluna dəvət etmək idi. Amerika missionerlərinin fəaliyyəti sırasında Maraş da vardı" [22, s. 79]. Onu da qeyd edək ki, bəhs olunan missioner fəaliyyətləri digər tarix ədəbiyyatlarında da vardır: Azmi Süslünün 1987-ci ildə Ankarada işıq üzü görmüş tədqiqat işində bəhs olunan məsələlər geniş şəkildə işıqlandırılmışdır. Müəllifə görə, tarixin seyri içində erməni hadisələrinə diqqətlə nəzər salsaq, Osmanlı imperiyasında xarici dövlətlərin bir və ya bir neçə missioner məktəblərini görərik. Xronoloji sıra baxımından protestant missionerlərinin işlərini ön planda görə bilərik [19, s. 30].

Osmanlı imperiyasında missioner təşkilatların fəaliyyətinə hər vasitə ilə yardım göstərən böyük dövlətlər sırasında biz çar Rusiyasının da rolunu xüsusi olaraq qeyd etməliyik. Belə ki, hələ I Pyotr zamanından yürüdülən Şərq siyasəti və onun tərkib hissəsi olan "erməni məsələsi"ni çar Rusiyası davamlı və ardıcıl olaraq izləməkdə idi. Düzdür, çar Rusiyasının bu siyasətində ermənilərsiz Ermənistan kimi müəyyən vaxtda irəli sürülən sərsəm ideyalar olsa da hər halda məqam düşən kimi öz çirkin siyasətini reallaşdırmaqda bu kartlardan lazımınca istifadə edirdi. İstanbulda 1980-ci ildə işıq üzü görmüş "Şərq məsələsi" adlı əsərdə oxuyuruq: "Rusiyanın izlədiyi Şərq siyasəti Osmanlı dövlətinin zəifləməsinə, dağıdılmasına ən çox təsir edən səbəblərdən biri olacaqdır"[12. s. 83]. Türkiyə tarixçilərinin bir qismi Rusiyanın ermənipərəst fəaliyyətinə təkan verən amillər içərisində Birinci Məşrutənin elanını (1876) xüsusi olaraq qeyd edirlər. Bununla bağlı olaraq Davud Kılıç yazır: "Birinci Məşrutənin elanından Osmanlı ermənilərinin məmnun olmaları Rusiyanın ermənilərə doğru fəaliyyətinin artırılmasına səbəb olacaqdır. Bunda da yenə əsas yeri Eçmiədzin tutur" [13, s. 56]. "Osmanlı Arşivi Yıldız Tasnifi Ermeni Sorunu" adlı Tarixi Araşdırmalar İnstitutunun Sənədlər toplusunda isə oxuyuruq: "Rusiya Şərqi Anadolu ilə Dəclə və Fərat hövzəsi haqqındakı düşüncələrini gerçəkləşdirmək üçün 1828-1829 - cu il savaşında olduğu kimi, yenə eyni şəkildə 1877-1878 - ci illər Osmanlı - Rusiya savaşında da bölgədə yaşayan Rusiyayönümlü ermənilərə silah, sursat və sair vasitələri verərək onları hər vasitə ilə ayağa qaldırır və beləliklə də bölgəyə daxil olan rus qoşunları üçün bir istinadgah yaradırdı [15. kısım 24, defter 332, zarf 162]. Bir məsələni də unutmamalıyıq ki, çar Rusiyasının XIX əsrdə Osmanlı ermənilərinə göstərdiyi "xidmətlər" aşağıdakı məqsədləri güdürdü:

1. Osmanlı erməniləri Rusiyadakı katolikosların panslavyanizm siyasətinin bir növ daşıyıcıları idi.

2. 1844-cü ildən İstanbul patrikanəsində Eçmiədzin katolikosluğunun yad edilməsi artıq hiss olunacaq yaxınlaşmadan xəbər verirdi.

Osmanlı erməniləri arasında missionerlik fəaliyyətinə xüsusi yardımı ilə seçilən Böyük Britaniyanın adını da xüsusi olaraq qeyd etməliyik. Böyük Britaniyanın Türkiyədəki missionerlik fəaliyyətinə xüsusi yer ayıran Ö. Ferrux və N.Halidi yazır: "İngilislər də ermənilərə yenə ilk olaraq dini kanallardan yol axtarırdı. Müəllifin fikrinə görə, missionerlərin protestant fəaliyyəti uğurlu olduğu təqdirdə Türkiyə üzərində himayə hüququ əldə edə biləcəkdi"[8. s. III].

Osmanlı imperiyasında məskən salmış missioner təşkilatları müsəlman və musəvilərin arasında elə bir nüfuz qazanmayacaqlarını görüncə. bütün güclərini digər xristian məzhəbdən olan toplular arasında aparmağa başladılar. Məqsədlərində əsas hədəf olan erməni toplumu isə bu sahədə xüsusilə fərqlənirdi. Bu toplumu isə öz tərəflərinə çəkmək üçün dəfələrlə sınanmış metodlardan istifadə edilirdi. ABŞ-da 1971-ci ildə işıq üzü görmüş "Protestant diplomatiyası və Yaxın Şərq" adlı kitabda bu sınanmış metodların nədən ibarət olduğu tam çılpaqlığı ilə görünür: "Missionerlər erməni komitələrinə məktəb və xəstəxanalar açır, yüksək maaş ayırırdılar. Amerika protestantlarının maliyyə vəsaiti və İstanbulda fəaliyyət göstərməsi İngiltərənin xarici siyasətində əhəmiyyətli yer tuturdu" [9. s. 240]. Əsərdə daha sonra oxuyuruq: "Beləcə, Qərb dövlətləri "mərhəmət hisslərinə" qapılaraq əvvəlcə maddi yardımla. daha sonra diplomatik dəstəklə xristianları. ilk öncə erməniləri öz tərəfinə çəkə bilirdi [9, s. 241]. "Osmanlı Arşivi" sənədlər külliyyatında qeyd edilir ki, missionerlərin ifadələrini tərəddüdsüz qəbul edən kilsələrin himayəsi altında türk düşmənçiliyi yaranırdı. Sultan hökuməti ermənilər arasında zərərli toxum səpən raissionerləri Türkiyədən deportasiya etməyə çalışanda isə böyük güclərin ciddi etirazı ilə qarşılaşır və sonunda bu fəaliyyətlərə əngəl ola bilmirdi" [15, def. 340, zarf 380]. Türkiyə tarixçisi M. K. Ökenin "Erməni sorunu" adlı kitabında adı çəkilən məsələ ilə bağlı maraqlı faktlar vardır: "Patrikanəyə bağlı camaat məktəblərdə missionerlərin açmış olduğu kolleclərdə erməni gəncləri Böyük Fransa Burjua inqilabının doğurduğu nəticələrlə maarifləndirilir, onlara Ermənistan coğrafiyası, ədəbiyyatı və əfsanələşdirilmiş tarixləri öyrədilirdi" [9, s. 112]. 1916-cı ildə İstanbulda işıq üzü görən "Erməni komitələrinin amal və haraketi-ihtilaliyyesi" adlı əsərdə daha uzağa gedən "erməni sərsəmliyi"nin şahidi oluruq: "Məktəblərə verilən dəftərlərin üzərində Ermənistan xəritəsi çəkilir, dərs zamanı isə onlara şerlər oxudulurdu. Bu qarma-qarışıqlıq məktəblərdən kənarda da yürüdülürdü. Adı çəkilən əsərdə göstərilir ki, məsələnin digər yolu diplomatik kanallar idi. Belə ki. Türkiyəyə gizli yolla "erməni millətçiliyi" fikirlərini özündə daşıyan qəzet, jurnal, kitab, xəritə və elanlar konsulların vasitəsilə yayılırdı" [7, s. 50].

İngiltərənin bu yoldakı siyasətini və əsas məqsədlərini Türkiyə tarixçisi Mithat Sertoğlu bu ifadələrlə açıqlamışdır: "1840-cı ildən etibarən Mançesterdə yerləşən ermənilər ingilis dəzgahlarının toxuduğu pambıq qumaşları İrana və Mərkəzi Asiyaya göndərirdilər. 1870-ci ildən sonra İngiltərədə artmağa başlayan sənayedəki yeniliklər böyük bir iqtisadi böhran yaratmağa yaxın idi. Yeni bazar tapılmazdısa, bir çox emalatxanalar bağlanar, böhranın başlanması ilə böyük bir işsiz kütləsi dövlətin başına bəla ola bilərdi. İngilislər bu ticarət yolu (Şərqi Anadolu - Trabzon - Ərzurum) vasitəsilə erməni tacirlərinə sərmayə və kredit yardımından çox fayda götürmüşdülər" [18, s. 22].

Göründüyü kimi, Böyük dövlətlərin öz məqsədlərini həyata keçirmək üçün Osmanlı imperiyası ilə apardığı siyasətlə erməni kilsələrinin dini missiyaları ermənilər arasında "millət və milliyyətçilik" toxumları səpilməsinə şərait yaradıldığının şahidi oluruq. Yaranmış bu vəziyyəti 1869-cu ildə Ərzurumdan ingilis konsulu öz hökumətinə verdiyi raportlardan daha aydın görmək olar. Raportda deyilir ki, Anadolunun şərqində erməni təbliğatı getdikcə artır. heç yoxdan "erməni məsələsi" qabardılırdı. Aradan 5-6 il keçər-keçməz Osmanlı imperiyasının qərb ucları. Rumelidə qarışıqlıq yarandı. 1875-ci ildə Bosniya-Herseqovina, sonra isə bolqar üsyanları baş verdi. Osmanlı imperiyasına qarşı çıxan Balkan xristianları Avropada böyük simpatiya topladılar" [13, s. 113].

Müəllifə görə, dövlətə sadiq hesab olunan Osmanlı erməniləri Balkan xristianlarından yararlanmağa başlamışdılar. 1876-cı ildə İstanbuldakı ingilis səfiri H. Elliot yazırdı: "Ermənilər arasında bir şaşqınlıq var. Ermənilər arasındakı bu təbliğatın yaranmasında rus siyasətinin də əli var idi" [13, s. 113].

Yuxarıda adları çəkilən istər Ərzurumdakı ingilis konsulu. istərsə də İstanbuldakı ingilis səfirlərinin raportlarından o qənaətə gəlmək olmaz ki. burada yalnız Rusiyanın əli vardır. Eyni zamanda, təmsilçiləri olduqları Böyük Britaniyanın. Fransanın. Almaniyanın da maraqları unudulmamalıdır. Burada bir faktı da qeyd etməliyik ki, Rusiya Osmanlı imperiyasındakı "Ortodoks və slavyanların təkbaşına hamisi olmaq üçün hələ 1774-cü ildən işə başlamışdır. Ancaq daha sonralar, yəni 1870-ci ildən Bosniya-Herseqovinanı işğal etməyə çalışan Avstriya da öz ölkəsində olduqca önəmli slavyan ünsürlü millətlərlə əlaqəyə girdiyindən Rusiya bu prosesi daha da sürətləndirməyə, belə qeyd edək ki, hüquqi don geyindirməyə çalışmışdır. Türkiyə tarixçisi Burcak R. S. bununla bağlı yazır: "Bunu göz önünə alan Rusiya 1875-ci ildə "Üç imperator ittifaqında (II Aleksandr, kayzer Vilhelm, fransız Jozep - Z. Ə.) Osmanlı imperiyasındakı xristian ünsürlərin üsyan hərəkətlərinə qarşı "Ademi Müdahile" prinsipini qəbul etdirdi. Bu prinsipin əsas məqsədi üsyanın yatırılması üçün Osmanlı imperatorluğuna yardım etməməkdir" [5, s. 9].

"Erməni məsələsi"nin qabardılaraq hay-küyə çevrilməsinə təsir göstərən amillərdən biri də erməni patriklərinin fəaliyyəti olmuşdur. Belə ki, 1820-ci ildə Vanda doğulan, 1869-cu ildə İstanbul patriki seçilən Hrimyan bu sahədə xüsusi rol oynamışdır. Türkiyə tarixçisi Esad Uras "Tarixdə ermənilər və erməni məsələsi" adlı əsərində yazır: "Hrimyan patrik olur-olmaz şərq vilayətlərinin durumunu Patrikhanə milli məclisinin gündəminə gətirdi. 1876-cı ildə Məşrutənin elanından sonra şikayət ərizələri Sədarətə verildi. Hökumət yarısı müsəlman, yarısı xristian üzvlərindən olan bir komissiya yaradıb bu şikayətləri araşdırmağa başladı" [23, s. 165]. Müəllif daha sonra yazır: "Patrik Hrimyan istəklərinin baş tutmayacağını görüncə istefa verdi. Yerinə Nerses Varcabedyan patrik seçildi. 1875-ci ildə Herseqovinada üsyan genişlənincə erməni kilsəsi bu fürsətdən istifadə edib Nerses Varcabedyanın üzərində təzyiqlərini artırdılar. Nəticədə, Nerses onlarla birlikdə hərəkət etmək zorunda qaldı" [23, s. 166-169].

Tarixi ədəbiyyatların araşdırılmasından belə nəticəyə gəlmək olur ki, "erməni məsələsi" Osmanlı imperiyasında böyük dövlətlərin geostrateji maraqlarından doğmuş, XIX əsrin II yarısından başlayaraq böyük dövlətçilik planlarının reallaşdırılmasına xidmət edən, bu gün də qonşu dövlətləri, eləcə də Azərbaycanı rahat buraxmayan bir bəlaya çevrilmişdir.