«Yeni Azərbaycan».-2009.-13 yanvar.-№ 6(S.4-5.

Konstitusiyaya təklif olunan əlavə və dəyişikliklər Azərbaycanın inkişafına xidmət edəcək

Martın 18-də Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasına əlavə və dəyişikliklər edilməsi ilə bağlı referendum keçiriləcək. Qeyd edək ki, Konstitusiyaya təklif olunan əlavə və dəyişikliklər 29 maddəni əhatə edir. Konstitusiyanın 12-ci maddəsində dövlətin ali məqsədi göstərilir. Qüvvədə olan variantda həmin maddənin birinci hissəsində göstərilir ki, insan və vətəndaş hüquqlarının və azadlıqlarının təmin edilməsi dövlətin ali məqsədidir. Amma bu bəndə "Azərbaycan Respublikasının vətəndaşlarına layiqli həyat səviyyəsinin təmin edilməsi" fikrinin də əlavə olunması nəzərdə tutulur. 15-ci maddəyə isə (iqtisadi inkişaf və dövlət) "sosialyönümlü iqtisadiyyatın inkişafına şəraitin yaradılması" fikri əlavə edilir. Konstitusiyanın 17-ci maddəsinə bu bənd əlavə edilib ki, 15 yaşına çatmamış uşaqlar işə götürülə bilməzlər. Uşaq hüquqlarının həyata keçirilməsinə dövlət nəzarət edir. 19-cu maddəyə təklif olunan dəyişikliyə əsasən isə, Milli Bank bundan sonra Mərkəzi Bank adlandırılacaq. Konstitusiyada azadlıq hüququnu təsbit edən 28-ci maddənin 3-cü bəndinə belə bir əlavə təklif olunur: "Azərbaycan Respublikasının ərazisindən kənarda olan Azərbaycan Respublikasının vətəndaşlarının Azərbaycan dövlətinin köməyindən və himayəsindən istifadə etmək hüququ var". 32-ci maddəyə də (şəxsi toxunulmazlıq hüququ) bir sıra dəyişikliklər nəzərdə tutulub. Həmin maddənin ikinci bəndinə "hər kəsin şəxsi və ailə həyatına qanunsuz müdaxilədən müdafiə hüququ vardır" - fikri əlavə olunub. Eləcə də, həmin maddənin 5-ci bəndinə əlavə olunur: "Heç kəs öz dini-etiqadını və əqidəsini nümayiş etdirməyə, dini mərasimləri yerinə yetirməyə və dini mərasimlərdə iştirak etməyə məcbur edilə bilməz". Konstitusiyada dövlət rəmzlərinə hörməti təsbit edən 75-ci maddəyə ikinci bənd əlavə edilib. Həmin əlavədə qeyd olunur ki, dövlət rəmzlərinə hörmətsizliyin nümayiş etdirilməsi qanunla müəyyən edilmiş məsuliyyətə səbəb olur. Layihəyə əsasən, gələcəkdə bələdiyyələr də Milli Məclis qarşısında hesabat verməlidirlər. Eləcə də, seçki hüququ olan 50 min vətəndaşın qanunvericilik təşəbbüsü qaydasında parlamentin müzakirəsinə verdiyi qanun və ya qərar layihələri müzakirəyə təqdim olunmuş şəkildə çıxarılacaq və səsə qoyulacaq. Dəyişikliyə əsasən, Milli Məclisin daimi komissiyaları komitə adlandırılacaq. İctimai müzakirələrin əsas mövzusu olan məsələ prezidentin səlahiyyət müddətini əks etdirən 101-ci maddə ilə əlaqədardır. Bu maddəyə edilən dəyişikliyə əsasən Azərbaycan Respublikasında iki dəfədən çox ardıcıl prezident seçilmə qadağası aradan qaldırılır.

Referenduma 2 aydan da artıq vaxt qalmasına baxmayaraq, artıq ölkənin bütün siyasi dairələrində və kütləvi informasiya vasitələrində əlavə və dəyişikliklər geniş müzakirəyə səbəb olub. "Yeni Azərbaycan" qəzeti olaraq, biz də cəmiyyətə düzgün informasiyanın çatdırılması və obyektiv təhlillərin aparılmasına yardımçı olmaq üçün referendum gününə qədər müxtəlif siyasi tərəfləri təmsil edən səlahiyyətli nümayəndələrin iştirakı ilə Konstitusiyaya təklif olunan əlavə və dəyişikliklərin müzakirəsini təşkil edəcəyik. Bu məqsədlə qəzetimizdə təşkil olunan ilk Dəyirmi Masanın qonaqları Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Şərqşünaslıq İnstitutunun direktoru, millət vəkili Gövhər Baxşəliyeva, Ana Vətən Partiyasının sədr müavini, millət vəkili Zahid Oruc, Yeni Azərbaycan Partiyası Siyasi Şurasının üzvü, partiyanın Qaradağ rayon təşkilatının sədri Aydın Hüseynov və politoloq Cümşüd Nuriyevdir.

- Öncə Konstitusiyaya əlavə və dəyişikliklərlə bağlı təkliflərin hansı zərurətdən irəli gəldiyi haqda fikirlərinizi bilmək istərdik.

Gövhər Baxşəliyeva: İlk olaraq "Yeni Azərbaycan" qəzetinə mühüm tarixi hadisə sayılacaq Konstitusiyaya əlavə və dəyişikliklərlə bağlı referendum məsələsinə xüsusi diqqət yetirdiyi üçün təşəkkürümü bildirmək istəyirəm. Mən parlamentdə səsvermə zamanı da referendumun keçirilməsi məsələsinin lehinə səs vermişəm. Azərbaycan xalqı əsrlər boyu öz milli müstəqilliyinə can atıb. Cənubi Azərbaycanda xalqımız bir neçə dəfə müstəqilliyinə can atıb. Cənubi Azərbaycanda xalqımız bir neçə dəfə müstəqillik əldə etmək ərəfəsində olsa da, hər dəfə millətimizin bu istəyi beşikdəcə boğuldu. Şimali Azərbaycanda uzun dövrü əhatə edən milli inkişaf, o cümlədən, beynəlxalq şərait o baxımdan ki, çar Rusiyası süqut etmişdi - nəticəsində XX əsrin əvvəlində müstəqillik əldə edildi. Təəssüf ki, cəmisi 23 aydan sonra biz öz müstəqilliyimizi itirdik. Fikrimcə, bütün baş verənlərin fonunda müstəqilliyin əldən verilməsi səbəbini yalnız beynəlxalq şəraitlə əlaqələndirmək düzgün olmaz. Xarici amillərlə yanaşı daxili faktor-ların da bu məsələdə rolu olduqca böyükdür. Ortada olan ən böyük problemlərdən biri və bəlkə də birincisi o dövrdə bütün təbəqələr tərəfindən qəbul edilən millətin vahid liderinin olmaması idi. Bu amil çox böyük çəkiyə malikdir. 1991-ci ildə tarix bizə yenidən müstəqil olmaq şansı yaratdı. Bu zaman yəqin ki, xalqımızın bəxti onda gətirdi ki, bütün təbəqələr tərəfindən qəbul olunan, tanınan, çox təcrübəli bir dövlət xadimi - Ümummilli liderimiz Heydər Əliyev ölkə rəhbərliyinə gəldi və qısa bir zamanda Azərbaycanın həm daxili, həm də xarici siyasətində stabillik yaratdı. Çox böyük səylər, zəhmət, işlər nəticəsində bu günümüzə gəlib çatdıq, Azərbaycan inkişaf yoluna qədəm qoydu. Artıq Azərbaycanın müstəqilliyinə, demək olar ki, heç bir təhlükə yoxdur. Bu gün Azərbaycan çiçəklənmə, inkişaf dövrünü yaşayır. Ötən il ulu öndər Heydər Əliyev siyasətinin davamçısı Prezident İlham Əliyev yenidən dövlət başçısı seçilib. Bu gün dünyanın xəritəsinə baxdıqda beynəlxalq vəziyyətin necə qeyri-stabil, qarışıq olduğu gözlərimiz önündə canlanır. Son dövrlərdə Gürcüstanda, Fələstində baş verənlər dediklərimizin əyani təsdiqidir. Bu gün bəzi güclü dövlətlər, qüvvələr var ki, hansısa ölkənin zəifləməsini istəyirlər və bunun da nəticəsində öz arzularını reallaşdırmağa çalışırlar. Belə bir şəraitdə gənc, dünya baxımından o qədər də böyük sayılmayan bir ölkə olaraq Azərbaycanın əlinə unikal bir şans düşüb ki, götürdüyü inkişaf trayektoriyasını davam etdirsin və bunun da nəticəsində güclənsin, möhkəmlənsin. Bu gün Azərbaycan Prezidenti həqiqətən də millətinin vahid Lideri olmağı bacarıb və ulu öndər Heydər Əliyev yolunu layiqli şəkildə davam etdirir. Azərbaycan yuxarıda qeyd etdiyim Gürcüstan bəlasından məhz Prezident İlham Əliyevin tarazlaşdırılmış xarici siyasət kursunu uğurla davam etdirməsi səbəbindən yan keçə bildi. Bundan başqa, Prezident İlham Əliyev stabilliyə yönəlik, vətəndaş birliyini prioritet sayan daxili siyasət yürüdür. Bu iki siyasi istiqamət ölkənin inkişafında əsaslı rol oynayır. Ölkə quruculuq yoluna qədəm qoyub və xalqımız aparılan siyasətdən və görülən işlərdən razıdır. Ötən il keçirilən seçkilərdə əldə olunmuş nəticə bir daha bunu deməyə əsas verir. Belə olan halda niyə xalqın, dövlətin inkişafını əsas tutan bu siyasət davam etdirilməsin? Hesab edirəm ki, hansı prizmadan yanaşılmasından asılı olmayaraq bu məsələdə düzgün mövqe tutulmalıdır və xalqın iradəsinə qarşı gedilməməlidir. Prezident İlham Əliyev cavan Liderdir, enerjili insandır və ən əsası, bu günün keşməkeşli yollarında Azərbaycanın yolunu düzgün istiqamətdə müəyyənləşdirir. Məhz Onun yürütdüyü siyasət nəticəsində dövlətimiz bütün kataklizmalardan qoruna, sığortalana bilir. Fikrimcə, xalq da bu mövqe ilə razıdır ki, cəmiyyət Prezident İlham Əliyevə dəstək versin, ona imkan, şərait yaradılsın ki, quruculuq işlərini davam etdirsin.

Zahid Oruc: Hər bir ölkə özünün ən ali qanunvericilik sistemlərini keçdiyi həyat yolunda hazırlayır. Ola bilsin ki, hazırda dünya məkanında mövcud olan aparıcı hüquqi sistemlərin mütərəqqi prinsipləri ilk dövrlərdə qanunlarda nəzərə alınır və bunun da əsasında ölkəni bir hüquqi məkana çıxarmaq mümkün olur. Amma zaman keçdikcə dövlət-vətəndaş münasibətləri kontekstində hansısa müddəalar özünün nə qədər yaşarlı olduğunu, həyati qabiliyyətli olduğunu müəyyənləşdirir, hətta sübuta yetirir. Bu halda da millətin gücü özünün gələcək həyat quruculuğunu elə bu cür hüquqi normativ aktlar vasitəsilə apara və maraqlarını təmin edə bilməyə çatmalıdır. Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası 1995-ci ildə qəbul olunan zaman o dövrün çox mühüm bir nailiyyəti idi. Nəzərə almaq lazımdır ki, bu sənəd həm də həmin dövrün məhsulu idi. Onun normativ müddəaları bir tərəfdən keçmiş cəmiyyətin, totalitar quruluşun ayrı-ayrı mənfi tendensiyalarını inkar edərək yerində yeni müstəqil dövləti qurmağa imkan verirdisə, digər tərəfdən, hər bir müddəa özünü bütövlükdə göstərə, aça bilməmişdi. Bu səbəbdən də təklif olunan əlavə və dəyişikliklərə əks çıxan bəzi dairələr özlərini Konstitusiyanın "qoruyucusu" qismində təqdim etməyə çalışanda, bir mətləbi unudurlar. Anqlo-saks hüquq sistemi ayrı-ayrı və ya Roma hüquq sistemi ayrı-ayrı müddəalarını dünyada aparıcı konvensiya və ya hüquqi prinsiplər kimi qəbul etdiriblər. Biz də bu məkanın tamhüquqlu üzvü kimi həmin o dövrün dəyərlərini, prinsiplərini ümumən qəbul etmişdik. Amma ötən 10-15 il müddəti imkan verdi ki, Azərbaycan bu proseslərdə özünün hüquq sistemlərini işləyib hazırlasın, təkmilləşdirsin. Hətta hər bir məsələni beynəlxalq məkanla müqayisədə təhlil etməyə çalışırıqsa, aparıcı Avropa ölkələrinin əksəriyyətinin ali qanunvericilik aktlarına nəzər sala bilərik. Bu zaman şahidi oluruq ki, həmin sənədlərdə dəfələrlə təkmilləşdirmə aparılıb. Hətta Fransa kimi Konstitusiya və prezidentli respublika quruluşunu ixtira etmiş ölkənin qanunvericilik aktı fərqli dönəmlərdə 28 dəfə dəyişikliyə, təkmilləşməyə məruz qalıb. Bu gün demokratiya etalonu kimi irəli sürülən ABŞ konstitusiyasında fərqli zamanlarda 27 dəyişiklik edilib. Bu səbəbdən biz prinsipial bir məsələni bəri başdan həll etməliyik. "Konstitusiya müqəddəsdir, ehkamdır, ona hər hansı təftiş və ya düzəlişlər, əlavələr etmək olmaz, təkmilləşdirilmə yolverilməzdir" deyənlərin bu mənada hüquqi arqumentləri yoxdur. Ortaya qoyulan bütün arqumentlər siyasidir. Hətta ənənəvi müxalifətin parlament nümayəndələri gizlətmədən bildirirlər ki, irəli sürülən təkliflərə qarşı hansısa hüquqi arqumentlər səsləndirmək sadəcə mümkün deyil. ABŞ-da 160 ildən sonra ardıcıl olaraq prezident seçilmə limitinə qoyulan məhdudiyyət gündəmə gəlməsəydi, yeri gəlmişkən, onun da demokratiya ilə bağlılığı yoxdur, görəsən, bizim anti-referendum qüvvələri nə ilə silahlanardı? Məsələ ondan ibarətdir ki, irəli sürülən təkliflərin hamısı hüquqi xarakterlidir, Konstitusiyanın təkmilləşdirilməsinə, dövlət quruculuğunun əsaslarının möhkəmləndirilməsinə, vətəndaş hüquq və azadlıqlarının genişləndirilməsinə, onun ən ali sənəddə nəzərə alınmasına, həmçinin, prezidentlik üsul-idarəsinin effektivliyinin artırılmasına xidmət edir. Yəni, demokratiyanın baza prinsipləri xalqın iradəsinin nəzərə alınmasıdır ki, irəliyə sürülmüş bu təşəbbüslərdə dediyimiz müddəanı əngəlləyən hər hansı bir sənəd dünyada yoxdur.

Cümsüd Nuriyev: Əvvəla, təftiş olunmalıdır ki, niyə Konstitusiyaya əlavə və dəyişikliklər edilməsi təklifi indi irəli sürülür. Birincisi, Azərbaycan Konstitusiyası qəbul olunan zaman ölkəmiz keçid dövrünü yaşayırdı. Keçid dövrünün qanunlarına uyğun olaraq da, Azərbaycan demokratik bir Konstitusiya ortaya qoymuşdu. Digər tərəfdən, Azərbaycanda da respublika quruluşlu dövlətlərə xas olan ali və adi icra orqanları mövcuddur. Azərbaycan artıq prezidentli respublikanın atributlarını tam şəkildə qəbul etməlidir. Zahid müəllim qeyd etdiyi kimi, prezidentli respublika quruluşunu fransızlar yaradıb. Respublika sözünün də mənası ümumxalq işi deməkdir. Azərbaycanın hazırda referenduma getməsinin bir səbəbi də respublika atributlarına tam əməl edilməsinə xidmət göstərir. Müddətə qaldıqda isə, 14 ildə Konstitusiyaya iki dəyişiklik heç bir problem törətmir. ABŞ Konstitusiyası qəbul olunandan iki il sonra dəyişikliyə məruz qaldı. Digər tərəfdən, ABŞ Konstitusiyası qəbul olunan zaman sənəddə insan hüquqları ilə bağlı heç bir müddəa yer almamışdı. İki il sonra həmin əlavələr edildi. Bundan başqa, ABŞ-dakı prezident üsul-idarəsi 12 Latın Amerikası ölkəsində istifadə olunur və həmin ölkələrdə də super prezidentlik yaradılıb, yerlilər ona "koledula" deyirlər. Yəni, dövlət başçısı bir potent kimi qəbul olunur. Amma Azərbaycan bunu istəmir, buna getmir. Təklifin indi səsləndirilməsi məsələsinə gəldikdə isə, Yeni Azərbaycan Partiyası Prezident İlham Əliyevin ikinci dəfə dövlət başçısı seçilməsindən dərhal sonra bu təklifi irəli sürdü. Diqqət yetirsək görərik ki, Prezident İlham Əliyevin imzaladığı iqtisadi-siyasi inkişafla bağlı layihələr, dövlət proqramları 2020-ci ilə qədər davam edir. Əgər uzunmüddətli layihələrin icrasını bir adam öz üzərinə götürübsə, nədən həmin adamın yenidən dövlət başçısı seçilmə şansı əlindən alın-malıdır və Azərbaycan yenidən xaosa sürüklənməlidir? Burada ən çox Azərbaycan xalqının öz maraq-larına uyğun dövlət yaratmaq istəyindən söhbət gedir. Ölkəmiz son 5 ildə iqtisadi inkişaf tempinə görə, ən azı MDB məkanında və keçmiş sovet lagerindən çıxmış 35 ölkə arasında birinci yerdədir. Dünya Bankı hətta bu il üçün də planlaşdırır ki, Azərbaycan digər ölkələrdən dəfələrlə yuxarı göstərici nümayiş etdirəcək. Belə bir inkişaf tempini davam etdirən dövlət başçısına nə üçün qadağa qoyulmalıdır? Yəni, ortada hüquqi siyasi əsaslarla yanaşı, Azərbaycanın dövlət maraqları da var. Bu səbəbdən də indiki şəraitdə Konstitusiyanın təkmilləşdirilməsinə ehtiyac var. Əks fikir bildirən insanlarla da hər zaman debata çıxmağa hazıram.

Aydın Hüseynov: Bəzi mətbu orqanlar və ya maraqlı qüvvələr bu məsələni Konstitusiya dəyişikliyi kimi təqdim etmək istəyirlər. Amma diqqətə çatdırmaq istəyirəm ki, irəli sürülən təkliflər Konstitusiyanın bəzi, konkret 29 maddəsində əlavə və dəyişikliyi nəzərdə tutur. Hətta deyərdim ki, təkliflərin bəziləri də korreksiya xarakterlidir. Konstitusiyanın bəzi maddələrinə təklif olunan əlavə və dəyişikliklərin hər birini zəruri edən müxtəlif şərtlər var. Ümumilikdə götürdükdə isə, təklifləri zəruri edən ən başlıca səbəb cəmiyyətin, Azərbaycan dövlətinin inkişafıdır. Təklif olunan əlavə və dəyişikliklərdə ən çox müzakirəyə səbəb olan məsələ 101-ci maddədir. Burada əsas meyar nədir? Bütün seçkilərin taleyini seçicilər həll edir və bütün seçkilərin nəticəsi seçicilərin iradəsini əks etdirir. Yəni, bir şəxsin ardıcıl olaraq iki dəfədən çox prezident seçilməsinə qoyulan məhdudiyyət ölkənin seçici kontingentinin istəyini, arzusunu və öz fikrini azad ifadə etmə hüququnu məhdudlaşdırır. Konstitusiya əslində, insanların rifah halının yaxşılaşdırılmasına, cəmiyyətin inkişafına, eləcə də, insanların hüquq və azadlıqlarının qorunmasına qarant xarakteri daşıyır. Bu, müəyyən mənada ziddiyyət təşkil edir. Prezidenti, parlamenti, bələdiyyələri xalq seçir. 101-ci maddə isə indiki halda insanların prezident seçmə hüququnu məhdudlaşdırır. Bu isə müasir, qloballaşan dünya üçün də, eyni zamanda, demokratik prinsipləri özü üçün prioritet elan etmiş Azərbaycan üçün də düzgün hal sayıla bilməz.

Bəzən bu məsələdə müqayisələrə yer verirlər. Ən çox da ABŞ-la. Ola bilsin ki, hansısa şərtlər daxilində bu müqayisənin yeri olsun, amma nəzərə almalıyıq ki, Azərbaycanın öz tarixi ənənələri var. Hansısa ölkədə kənardan gələn qeyri-aborigen əhalinin arzuladığı və qurmaq istədiyi cəmiyyət məsələsi önə keçirsə, Azərbaycanda 100 illərə söykənən dövlətçilik ənənəsi və yazılı-yazılmamış qanunlar niyə nəzərə alınmamalıdır. Yəni, bu hansısa diqtə ilə deyil, xalqımızın, dövlətimizin milli maraqlarına söykənən şəkildə həll olunmalıdır. O baxımdan, Azərbaycan Konstitusiyasının və ya irəli sürülən təklifləri ABŞ Konstitusiyası ilə müqayisə etmək düzgün sayıla bilməz. Digər tərəfdən, nəzərə alınmalıdır ki, xalqın irəli sürdüyü bu təklif, sosial sifariş ulu öndər Heydər Əliyev siyasətinin, Prezident İlham Əliyevin simasında xalqın dövlət başçısına olan inamını özündə əks etdirir. Bu gün bir sıra ölkələrdə gedən proseslərə diqqət yetirsək görərik ki, xalqlar bəzi məqamlarda prezidentlərin səlahiyyətlərinin başa çatmasını arzulayır və ya bu müddətdən də tez prezidenti istefa verməyə məcbur edir. Azərbaycanda isə xalq-hakimiyyət birliyi paralel şəkildə dövlətin və cəmiyyətin inkişafına xidmət etdiyi üçün cəmiyyətimiz aparılan siyasi kursun davam etdirilməsini arzulayır. Çünki Prezident İlham Əliyevin dövlət başçısı olduğu müddətdə hər bir vətəndaşa qayğısı, diqqəti, ölkənin inkişafına, cəmiyyətin sağlam yetişdirilməsi istiqamətində apardığı fəaliyyəti xalqımız tərəfindən diqqətlə izlənilir və təqdir olunur. Bu siyahıya ölkəmizin iqtisadi və siyasi cəhətdən qüdrətlənməsi istiqamətində əldə olunan uğurları da əlavə etsək, məncə, pafoslu, reallıqdan və hüquqi arqumentləşdirmədən uzaq olan etirazların absurdluğu meydana çıxar. Ümumilikdə götürsək, Azərbaycan demokratik bir addım ataraq, dünyaya öz siyasi quruluş modelini nümayiş etdirir. Yəni, qabiliyyəti, enerjisi olan, ölkəsini inkişafa apara biləcək şəxs iki dəfədən də artıq prezident seçilə bilər. Bu, addım həm də özündə cəmiyyətin azad seçim hüququna olunan hörməti nümayiş etdirir.

- Qeyd olunduğu kimi, Konstitusiyaya təklif olunan əlavə və dəyişikliklərin arasında ən çox müzakirə edilən məsələ 101-ci maddə ilə əlaqədardır. Dəyirmi masa iştirakçılarının da bildirdiyi kimi, ənənəvi müxalifətin məsələyə etirazında heç bir hüququ arqument nəzərə çarpmır. Amma məsələyə xronoloji baxımdan diqqət yetirdikdə görmək olar ki, həm 2003, həm də 2008-ci il prezident seçkilərində müxalifətin ayrı-ayrı üzvləri Prezident İlham Əliyevə böyük səs faizi ilə məğlub olub. Bəlkə səslənən arqumentsiz etirazların arxasında elə bu məğlubiyyət qorxusu dayanır?

C.N. Mən bu məsələnin arxasında daha çox sifariş görürəm. Bir məsələni xüsusilə qeyd etmək lazımdır ki, 1995-ci il Konstitusiyası qəbul edildikdən sonra ulu öndər Heydər Əliyevin 2003-cü ildə də namizəd kimi seçkilərdə iştirak etmək hüququ vardı. Amma Ümummilli liderimiz Heydər Əliyev kimi dahi şəxsiyyət öz namizədliyini Prezident İlham Əliyevin xeyrinə geri götürürsə, Ona inanırsa, etibar edirsə, niyə xalq inanmamalıdır və ya etibar etməməlidir? Ulu öndər Heydər Əliyevin 2003-cü il prezident seçkilərində iştirak etmək üçün tam hüquqi əsası vardı. Amma ulu öndər dövlət naminə bu addımı atdı. İkincisi, mənə elə gəlir ki, bu gün Azərbaycanda müxalifət adlanan kəsim yoxdur, amma ona oxşar formada nəsə bir məsələ var...

Gövhər Baxşəliyeva: Azərbaycan Prezidenti həqiqətən də millətinin vahid Lideri olmağı bacarıb və ulu öndər Heydər Əliyev yolunu layiqli şəkildə davam etdirir.

Z.O. Hətta qüvvə də yox, məsələ...

C.N. Bəli. Onlar sadəcə, aldıqları sifarişləri icra edirlər. Bu kəsim guya anti-referendum koalisiyası yaradıb, adını da qoyub "respublikaçılar". Əgər bunlar normal adamdırlarsa, niyə adı "demokratlar" yox, "respublikaçılar" şəklində qoyublar. Əvvəla, Konstitusiyaya təklif olunan əlavə və dəyişikliklər vasitəsilə Azərbaycan respublika quruluşunun təkmilləşdirilməsi istiqamətində addım atır. Anti-referendum hərəkatı yaratmağa Konstitusiya hüquqi əsas verir, amma mən inanıram ki, onlar tələb olunan imzanın heç yarısını da toplaya bilməyəcəklər. Çünki müxalifətin daxilində olan şəxsi iddialar hər zaman millətin və dövlətin iddiasından üstün olub. O baxımdan, mənə elə gəlir ki, etirazçı müxalifət yalnız onlara verilmiş sifarişi yerinə yetirirlər. Digər tərəfdən, alınan qrant məsələsi də böyük rol oynayır. Bunların da içində özünü insan hüquqlarının carçısı kimi qələmə verən qeyri-azərbaycanlılar üstünlük təşkil edir. Onlar isə Azərbaycanı daim biabır etməyə çalışırlar. Mən daha bir məsələyə də toxunmaq istəyirəm və yenə də Qərbin ali qanunverici sənədlərinə istinad edirəm. Fransa Konstitusiyasında qeyd olunur ki, ölkə prezidenti bir-başa və səsvermə yolu ilə seçilir. Azərbaycan məhz bu variantı seçib. Azərbaycan xalqı Konstitusiyaya əlavə və dəyişikliklər etməklə cənab İlham Əliyevi prezident seçmir. O düzdür, bunların etirazının arxasında şəxsiyyət məsələsi dayanır. Yəni, bu gün Prezident İlham Əliyevin böyük xarizmaya malik olmasını müxalifət də etiraf edir. Digər tərəfdən, gəlin, bu qadağanı aradan götürmüş digər ölkələrə nəzər yetirək. Məsələn, Finlandiyada, İtaliyada prezidentlik müddəti ilə bağlı heç bir qadağa nəzərdə tutulmur. Hətta İtaliyadan fərqli olaraq Azərbaycanda prezidenti xalq seçir. Bu məsələni də qeyd etmək olar ki, İtaliya parlamentli respublikadır, Azərbaycan isə daha çox Fransa modelinə uyğun gəlir. Fikrimcə, etirazçıların bu gün arqumentsiz çıxışlarının arxasında daha çox Ermənistanın marağı var. Azərbaycanda da bu məsələ ilə bağlı fəallaşanlar, bu və ya digər formada ermənilərlə qohumluğu olan insanlardır. Mən heç kimə şər atmaq istəmirəm, dediklərim faktlara söykənən məsələdir. Hər zaman Azərbaycanda istər Dağlıq Qarabağla, istərsə də dövlətin inkişafı ilə bağlı irəliləyişə hesablanan addımlar atılanda, diqqəti yayındırmaq, başqa istiqamətə yönəltmək üçün ortaya absurd, arqumentsiz, boş fikirlər atırlar. İndi də eyni situasiya müşahidə olunur. Azərbaycan demokratik bir yol seçdiyi üçün onun qarşısına heç bir əks-arqument qoymaq mümkün deyil. Bu səbəbdən də, ermənilərin və onların arxasında dayanan havadarların dəyirmanına su tökmək və ölkədə gedən demokratik prosesə ləkə yaxmaq istiqaməti götürülüb.

Aydın Hüseynov: Bir şəxsin ardıcıl olaraq iki dəfədən çox prezident seçilməsinə qoyulan məhdudiyyət ölkənin seçici kontingentinin istəyini, arzusunu və öz fikrini azad ifadəetmə hüququnu məhdudlaşdırır.

Cümşüd Nuriyev: Etirazçı müxalifət yalnız onlara verilmiş sifarişi yerinə yetirir.

Zahid Orııc: İrəli sürülən təkliflər Konstitusiyanın təkmilləşdirilməsinə, dövlət quruculuğunun əsaslarının möhkəmləndirilməsinə, vətəndaş hüquq və azadlıqlarının genişləndirilməsinə, prezidentlik üsul-idarəsinin effektivliyinin artırılmasına xidmət edir.

Z.O. Belə düşünək ki, parlamentə təqdim edilmiş Konstitusiyaya əlavə və dəyişikliklər haqda təkliflər siyasi mənsubiyyət daşıyan qüvvələr, konkret Yeni Azərbaycan Partiyası tərəfindən yox, xalqın bəzi qrupları, müxtəlif təşəbbüs dairələri tərəfindən irəli sürülərdi. Onda da həmin anti-referendum ünsürləri bu məsələyə qarşı çıxacaqdımı? Əminliklə deyirəm ki, bəli. Dərhal bu təklifi hakimiyyət texnologiyası, vahid ssenarinin həyata keçirilməsi kimi qiymətləndirəcəklər. Müqayisələrə gəldikdə isə, biz nə qədər istəsək də, beynəlxalq praktikaya müraciət etmək məcburiyyətindəyik. Baxmayaraq ki, hazırkı ABŞ-ın formalaşmasının tamam fərqli yolu və tarixi var. O cümlədən, ABŞ Azərbaycandan fərqli olaraq federal ölkədir. Qərb ölkələrinin bir çoxunda olan siyasi sistemi bütövlükdə Azərbaycana transformasiya etsək, onda, bizim müstəqilliyimizin anlamı qalmazdı. Əgər hər hansı bir xalq özü nəyi isə ortaya qoymursa, sadəcə, kalka üsulu ilə hansısa ölkənin idarəetmə quruluşunu yamsılayırsa, ən uğurlu variantda belə uğursuzluq müşahidə olunacaq. Burada parlamentli respublikaların idarəçilik hüququndan bəhs açıldı. Belə sistemli ölkələrdə baş nazir dəfələrlə nəzarət və idarəçilik hüququ əldə edir. Bu, adıçəkilən İtaliyada, Türkiyədə və digər ölkələrdə müşahidə olunur. Bəs nə üçün onda demokratiyaya basqı olmur, demokratiya boğulmur? Yəni, həmin dövlətlərdə baş nazir ki-mi ölkə idarə etməklə, prezident kimi ölkə idarə etməyin fərqini heç kim izah edə bilməz. Nəzərə almaq lazımdır ki, əgər baş nazir parlament tərəfindən seçilirsə, prezidenti xalq seçir, ikincinin sosial dayağı daha möhkəmdir. Digər tərəfdən, bu gün diqqət yetirsək görərik ki, parlamentli respublikalarda qeyri-sabit sistemlər mövcuddur. Amma Azərbaycan kimi köklü tarixə, isti iqlim qurşağına, yeri gəlmişkən, bundan az danışırlar, iqlimi isti olan ölkələrdə də məhz prezidentli respublika üsul-idarəsi bərqərar olunmalıdır. İkincisi, yenə də ABŞ sistemi ilə silahlanıb fikir səsləndirmək istəyənlərin diqqətinə çatdıraq ki, 1789-cu ildə yaranmış ABŞ dövlətində Corc Vaşinqtondan, Tomas Cefersondan tutmuş Avraham Linkolndan bu yana bütün prezidentlərin üçüncü dəfə və ya dördüncü dəfə seçilmək hüququ olub. 1932-ci ildən 45-ci ilə qədər prezident olmuş Franklin Ruzveltə qədər belə bir problem yox idi. Yəni, dörd dəfə prezidentlik səlahiyyəti əldə etmiş Ruzveltə sadəcə, tale imkan vermədi ki, dövlətə sona qədər başçılıq etsin. Gəlin görək, həmin illər Amerikanın tarixi çiçəklənmə dövrü kimi xarakterizə olunur, ya yox? II Dünya Müharibəsi, ağır iqtisadi depressiyalar məhz bu dövrü əhatə edir. Ruzveltin dörd dəfə prezident seçilməsi, Amerikanı demokratiyadan uzaqlaşdırmadı. Əsil demokratiyanı da ABŞ məhz həmin dövrdə yaşadı. Qadınlar seçki hüqüqunu XX əsrin əvvəllərində əldə etdilər, irqi ayrıseçkilik məsələsi də 1965-1968-ci illərə qədər uzandı. Marten Lüter Kinq mübarizəsini və ya onun qətlə yetirilməsi məsələsini də biz yaratmamışıq ki? Demək iki dəfə prezident seçilməsi məsələsini demokratiyanın baza şərti adlandıranlar cəfəngiyyat danışır. Əgər elə olsaydı, Ermənistan dünyanın ən demokratik dövləti olardı. Amma bir xuntanı digəri əvəz edirsə, bu, o deməkdirmi ki, Ermənistan demokratiyaya qovuşur. Bu gün əlavə və dəyişikliklərin əleyhinə çıxanlar, 1995-ci ildə bu Konstitusiya vasitəsilə Heydər Əliyevin hakimiyyəti üçün əlverişli administrativ resurs yaratdığını iddia edirdilər. İndi həmin adamlar 1995-ci il Konstitusiyasının müdafiəçilərinə çevriliblər. Mən istərdim ki, bu gün 1995-ci ildə Konstitusiyanın əleyhinə çıxanların o dövrdəki yazıları, fikirləri gündəmə gətirilsin. Onda onların simasızlığı ortaya çıxar. Təəssüf ki, tarix şərt şəkilçisini sevmir. Əgər biz virtual olaraq 2018-ci ilə gedə bilsək, görərdik ki, bu gün müxalifətin irəli sürdüyü Orta Asiya və ya Afrika ölkələrinə çevriləcəyik kimi cəfəng fikirləri yalandan başqa bir şey deyil.

(ardı var)

Aqşin ŞAHİNOĞLU

Pərviz SADAYOĞLU