“Azərbaycan”.-2008.-31 iyul.-N167.-S.3.
Azərbaycan
dili təlimi ideyasının görkəmli
nümayəndələri və ilk ana dilli
məktəblər
XIX əsr Azərbaycan məktəbi tarixi ana dili
təlimi ideyasının meydana gəlməsi və
inkişafı baxımından mühüm bir dövr kimi
səciyyələndirilir. Bir neçə əsr
Azərbaycanda hökmranlıq edənlər yerli əhalinin
ana dili təliminə həmişə etinasız
yanaşmışlar. Onlar ölkədə islam
ideologiyasını yaymaq və möhkəmləndirmək
məqsədilə dilimizi assimilyasiya etmişlər.
Şərq ölkələrində olduğu kimi, Azərbaycanda
da ərəb və fars dilləri ədəbi dil
sayılmış, dini, elmi, bədii əsərlər,
əhali arasında rəsmi yazışmalar əsasən bu
dillərdə qələmə alınmışdı.
Bütün bunlara baxmayaraq xalqımız öz dilini
mühafizə edib saxlamış, eyni zamanda, onun
lüğət tərkibini və qrammatik quruluşunu
zənginləşdirmişdir.
Azərbaycan dilinin qorunması və inkişafında
bu dili sevən, bu dildə gözəl əsərlər
yaradan görkəmli nümayəndələr -
Həsənoğlu, İmaməddin Nəsimi, Xətib
Təbrizi, Məhəmməd Füzuli, Şah İsmayıl
Xətai, Qövsi Təbrizi, Saib Təbrizi, Molla Vəli Vidadi,
Molla Pənah Vaqif və başqalarının böyük rolu
olmuşdur. Bu şair və yazıçıların
əsərlərinin məktəb və mədrəsələrdə
şagirdlər tərəfindən oxunması ana dilinin qorunub
saxlanılmasına xeyli kömək etmişdir.
Ana dilində məktəb ideyasının ilkin olaraq
meydana gəlməsində və
əsaslandırılmasında bir sıra ədəbi
məclislərin böyük rolu olmuşdur. XIX əsrdə
Azərbaycanın Bakı, Şamaxı, Şuşa, Ordubad
və başqa şəhərlərində
yeniyetmələrdə doğma ana dilinə sevgi
tərbiyə edən, Azərbaycan poeziyasına məhəbbət
aşılayan və yüzlərlə gənc
şairlərin formalaşmasında əvəzsiz
xidmətləri olan ədəbi dərnəklər,
məclislər mövcüd idi. Həmin məclislər
sonralar XIX əsrin ikinci yarısında Azərbaycan
şairlərinin bütöv bir nəslini yetişdirmiş
əsl ədəbi məktəblərə
çevrildilər. Belə məclislərdən biri XIX
əsrin 30-cu illərində Abbasqulu Ağa Bakıxanov
tərəfindən Qubada təşkil edilmiş
"Gülüstan" ədəbi məclisi idi. Məclislərdən
biri də Tiflisdə fəaliyyət göstərirdi. Bu, Tiflis
qəza məktəbinin Azərbaycan dili müəllimi,
məşhur şair Mirzə Şəfi Vazeh
tərəfindən 1844-cü ildə təşkil edilmiş
"Divani-hikmət" məclisi idi. Burada iştirak
edənlərin çoxu Mirzə Şəfinin şagirdləri
və dostları idi. A.Bakıxanov ilə M.F.Axundov həmin
məclisin fəal iştirakçılarından idilər.
Burada yaxşı şeir yazmaq uğrunda müsabiqələr
keçirilir, qızğın ədəbi və
fəlsəfi müzakirələr aparılırdı.
Belə ədəbi məclislər bəzən
ayrı-ayrı məktəblərin nəzdində də
təşkil olunurdu. 1838-ci ildə Ordubadda
"Əncüməni-şüara", 1864-cü ildə
Şuşada "Məclisi-üns" və az sonra "Məclisi-fəramuşan"
("Məclisi-xumuşam"), 1870-ci illərdə isə
Şamaxıda "Beytüş-səfa", digəri isə
Bakıda "Məcməüş-şüara" adı ilə
fəaliyyət göstərmişdir. Bu məclislərdə
Firdovsinin, Xəyyamın, Xaqaninin, Nizaminin, Sədinin, Hafizin,
Nəvainin, Füzulinin əsərləri oxunur, həmin
şeirlərə nəzirələr yazılır, ana
dilində şeirləşmələr təşkil olunurdu.
Ədəbi məclisələrə dövrün
tanınmış şair və ədibləri -
görkəmli pedaqoq Məhəmməd Tağı Sidqi,
şairə Xurşud Banu Natəvan, Seyid Əzim Şirvani,
Mir Mövsum Nəvvab və başqaları rəhbərlik
edirdilər. Bura istedadlı və yaradıcı
gənclər cəlb edilir, onlara ana dilində şeir yaratmaq
bacarığı və vərdişi aşılayır, yeni
şairlər nəsli yetişdirilirdi.
Bir fakt xüsusi qeyd olunmalıdır ki, ana dili
təlimi ideyasının meydana gəlməsində və
inkişafında rus məktəbləri çox mühüm
rol oynamışdır. Bu onunla izah edilir ki, XIX əsrin 30-cu
illərindən başlayaraq yaradılan qəza
məktəblərinin tədris planına Azərbaycan dili
müstəqil fənn kimi daxil edilmişdir. 1200 il
ərzində ərəb və fars dilləri
tərəfindən sıxışdırılan Azərbaycan
dili yalnız rus məktəbləri yarandıqdan sonra
müstəqil fənn olaraq rəsmi şəkildə
tədris edilməyə başlanmışdır.
Düzdür, Azərbaycan dilinin dövlət
məktəblərində məcburi fənn kimi tədrisi bir
tərəfdən ölkədə ərəb və fars
dilinin təsir dairəsini zəiflətmək idisə,
digər tərəfdən rus millətindən olan
şagirdlərin - ölkənin idarə edilməsi
üçün hazırlanan gələcək
məmurların bu dili bilməsi zərurətindən
irəli gəlirdi. Bununla da Azərbaycan dilinin bütün
Qafqazdakı ibtidai və orta məktəblərdə
tədris edilməsi onun həyati əhəmiyyətini bir daha
artırırdı.
XIX əsrin 70-ci illərinin irtica dövründə
mürtəce qraf D.Tolstoyun maarif naziri təyin edilməsi
ilə Azərbaycan dili məcburi fənlər
cərgəsindən çıxarıldı. Lakin 1881-ci
ildən mütərəqqi rus və Azərbaycan pedaqoji
fikrinin təsiri ilə dilimiz yenidən ibtidai
məktəblərin tədris planına daxil edildi.
Azərbaycan dilinin tədrisi və ana dili təlimi
ideyasının sonrakı inkişafında Zaqafqaziya
Müəllimlər Seminariyasının müstəsna rolu
olmuşdur. Təkcə Azərbaycanda deyil, bütün
Cənubi Qafqazda bu seminariyanın xalq maarifi və
məktəblərin inkişafı tarixindəki
xidmətləri danılmazdır. Ana dili təlimi
nəzəriyyəçilərinin böyük bir qrupu
R.Əfəndiyev, S.Vəlibəyov, F.Köçərli,
C.Məmmədquluzadə, N.Nərimanov, M.Mahmudbəyov,
Ü.Hacıbəyov və onlarla başqaları məhz burada
təhsil alıb yetişmişlər. Bu seminariyanın
ətrafında toplanan mütərəqqi ruhlu pedaqoqlar
K.D.Uşinskinin ardıcılları olan D.Semyonov,
A.Çernyayevski və başqaları istər müəllim
kadrları hazırlığında, istər ana dilində
yeni dərsliklərin tərtibində, istərsə də
tələbələrə ana dili təlimi ideyasını
aşılamaqda böyük xidmətlər
göstərmişlər.
Məktəb tarixçiləri Azərbaycan
maarifçilərinin ana dili məktəbi uğrunda
mübarizəsini iki dövrə bölürlər. Birinci
dövr maarifçiliyin əsas nümayəndələri
içərisində A.Bakıxanov ilə M.Ş.Vazehin, ikinci
dövrdə isə M.F.Axundov, H.Zərdabi, S.Ə.Şirvani,
N.Vəzirov, A.O.Çernyayevski, M.Şahtaxtlı, R.Əfəndiyev,
F.Köçərli, C.Məmmədquluzadə, N.Nərimanov
və başqalarının xidmətləri xüsusi qeyd
olunmalıdır.
Birinciləri ilk maarifçilər adlandırırlar.
Onların müəyyən proqramları olmasa da, əsas
məqsədləri xalq kütlələri
içərisində elmi, savadı yaymaq idi. A.Bakıxanovun
1832-ci ildə Bakıda məktəb açmağa
təşəbbüs göstərməsi də məhz
bununla bağlı idi. Sırf maarifçilik cəbhəsində
çıxış etməsinə baxmayaraq A.Bakıxanovun
dünyəvi məktəb açmaq
təşəbbüsü ana dili məktəbi
ideyasının gələcək inkişafında
müsbət rol oynamışdı. Mirzə Şəfi Vazeh
də gəncləri ruhani təhsilindən
uzaqlaşdırmağa və müasir elmləri
öyrənməyə çağırırdı. Onun ana
dilində dərslik tərtib etməsi bu təlimin
inkişafında mühüm əhəmiyyət kəsb
etmişdir.
Ana dili məktəbi uğrunda mübarizə XIX
əsrin ikinci yarısında daha da güclənmişdi. Bu
məsələ ictimai-siyasi hərəkatın tərkib
hissəsi olmaqla Rusiyada geniş müzakirə obyektinə
çevrilmiş və rus mütərəqqi pedaqoji fikri
çarizmin mürtəce siyasəti əleyhinə olaraq ana
dili təlimini əsaslı surətdə irəli
sürmüş və müdafiə etmişdir. Rus
inqilabçı demokratlarından N.Q.Çernışevski
və böyük rus pedaqoqu K.D.Uşinski təlimin ana dilində
aparılmasına müstəsna əhəmiyyət
verirdilər. Onlar göstərirdilər ki, "...hər
kəs ana dilini mənimsəməklə əcdadının
fikir və hisslərini də mənimsəyir". Ana dilinin
qüdrəti ondadır ki, uşaq yalnız sözləri,
onların birləşmələrini və
dəyişmələrini deyil, həm də
saysız-hesabsız anlayışları, bir çox
fikirləri, hissləri, bədii obrazları, dilin məntiqini
və fəlsəfəsini də mənimsəyir.
Bu dövrdə ana dili təlimi ideyasının praktik
olraq həyata keçirilməsinə ciddi cəhdlər
göstərilmişdir. Bir qrup ziyalı rus dilində
təhsil almasına baxmayaraq mütərəqqi pedaqoji fikrin
təsiri ilə ana dilində məktəblər
açır, proqram və dərsliklər tərtib edir, bu
dilin tədrisini yaxşılaşdırmağa
çalışırdı. XIX əsrin ortalarında və
ikinci yarısında açılan ana dilli
məktəblərdən biri Mirzə İsmayıl Qasirin
məktəbi idi. Qasir təxəllüsü ilə
məşhur olan bu şəxs Şirvanın Ləki
kəndində anadan olmuşdur. O, gənclik illərində
Cənubi Azərbaycanın bir sıra
şəhərlərini gəzmiş, ərəb və fars
dillərini mükəmməl mənimsəmiş, sonralar rus
dilini öyrənmiş və 1840-cı ildə Qaradonlu
sərhəd dairəsində tərcüməçilik
etmişdir. Füzuli ədəbi məktəbinin
davamçılarıdan olan Qasir dövrünün
görkəmli maarifçiləri, o cümlədən
M.F.Axundov, M.T.Sidqi, M.M.Nəvvab və başqaları,
həmçinin qabaqcıl rus ədəbiyyatı və
mədəniyyəti nümayəndələri ilə
tanış olmuş, onlarla yaxından əlaqə saxlamışdır.
M.İ.Qasirin fəaliyyətində yeni üsullu
məktəb açmaq ideyası xüsusi yer tutmuşdur. O,
XIX əsrin ortalarında, təxminən 1848-ci ildə
Talış mahalında məktəb açmış və
burada ana dilindən dərs demişdir. Həmin məktəbin
təşkilində görkəmli sərkərdə
Səməd bəy Mehmandarovun atası, dövrün
qabaqcıl ziyalı mülkədarı Mirzə Sadıq
bəy Mehmandarovun böyük xidməti olmuşdur.
Məhkəmə tərcüməçisi kimi Qarabağdan
Lənkərana gələn Mirzə Sadıq bəy xalqın
təhsilə olan ehtiyacını hiss edərək yerli
ziyalıların yeni məktəb meylinə kömək etmiş,
bu məqsədlə də Qasiri Qaradonludan Lənkərana
dəvət etmişdir. O, burada ana dili ilə bərabər,
rus və fars dillərini, ədəbiyyatı tədris
etmiş, təbiət fənnindən ibtidai məlumat
vermişdir. Qasir şagirdlərə məişətdə
ən çox işlənən əməli yazılar -
məktub, ərizə nümunələri yazmağı
öyrətmiş və xüsusi məcmuə tərtib
etmişdir. Bu materiallar əsasında 1894-cü ildə
"Qanuni-Mirzə-İsmayıl-Qasir" adlı dərs
vəsaiti yazmışdır. O, 18 il Lənkərandakı iki
sinifli ibtidai məktəbdə ana dili və şəriət
müəllimi vəzifəsində çalışmışdır.
XIX əsrdə Lənkəran ziyalılarının
böyük bir dəstəsi ilk təhsillərini Qasirin
məktəbində almışlar.
Azərbaycan maarifçiləri içərisində
Həsən bəy Zərdabinin xidmətləri misilsizdir. O,
M.F.Axundovdan sonra ana dili təlimini inkişaf etdirərək
yeni yüksəkliyə qaldırmışdır. Savad
təlimi ideyasını irəli sürən Həsən
bəy uşaqların ümumi təhsilini ana dilində
dünyəvi məktəblər yaratmaqda görürdü
və bunu dövrün tələblərinə müvafiq
olaraq əsaslandırırdı. O, Azərbaycanda ana
dilində təhsilin, eyni zamanda, qadın təhsilinin
zəruri olduğunu bildirirdi. Həsən bəy pedaqoji
fəaliyyətə 1865-ci ildə başlamışdır.
1869-cu ilin noyabrında Bakı realnı gimnaziyasına
təbiət tarixi müəllimi vəzifəsinə təyin
edilmişdir. H.Zərdabi yalnız dərs deməklə
kifayətlənməmiş, o həm də azərbaycanlı
balalarını məktəbə cəlb etmiş,
tələbələrə maddi kömək
məqsədilə bir tərəfdən teatr tamaşaları
təşkil etmiş, digər tərəfdən də
xeyriyyə cəmiyyətləri yaratmışdır. 1875-ci
il iyul ayının 22-də Azərbaycanda ana dilində ilk
milli mətbuatımız olan "Əkinçi"
qəzetini nəşr etmişdir. Rusiyanın bir çox
şəhərlərindən göndərilən təbrik
teleqramlarında "Əkinçi" "maarif xəzinəsinin
qapısı" adlandırılmışdır.
Həsən bəy Bakı realnı
məktəbində 1878-ci ilə qədər
işləmiş və "Əkinçi"ni də ancaq
bu dövrdə çıxarmağa nail olmuşdur. Rusiya
ilə Türkiyə arasında müharibənin
başlanması, Dağıstanda olan üsyanlar
nəticəsində "Əkinçi"nin üzərində
senzor nəzarəti güclənmiş, Həsən bəyin
özünün siyasi cəhətdən təhlükəli
və etibarsız adlandırılması onun
müəllimlikdən azad edilməsinə səbəb
olmuşdur. H.Zərdabi ömrünün 16 ilini doğma
Zərdab kəndində keçirmiş,
mürtəcelərin təzyiqinə baxmayaraq orada məktəb
açmağa təşəbbüs etmişdir. 1896-cı
ildə Bakıya qayıdan Həsən bəy "Kaspi"
qəzetində əməkdaşlıq etməklə 1897-ci
ildən ömrünün sonunadək şəhər
dumasında məktəb komissiyasının daimi üzvü
olmuşdur. Həsən bəy Zərdabi ana dili
məktəbləri ilə bərabər, dünyəvi
təhsil uğrunda da mübarizə aparırdı.
XIX əsr Azərbaycan pedaqoji fikrinin görkəmli
simalarından biri də Seyid Əzim Şirvani olmuşdur. Onun
pedaqoji fəaliyyətə başladığı dövr
1860-1870-ci illərə təsadüf edir. Bu vaxt Şamaxı
şəhərində ayrı-ayrı şəxslər
tərəfindən açılmış məhəlli
məktəblər mövcud idi. Onların
bəzilərində təlimin məzmunu köhnə
məktəblərdən fərqlənirdi. Belə təhsil
ocaqlarından biri də Seyid Əzim tərəfindən
1869-cu ildə açılan xüsusi məktəb idi.
S.Ə.Şirvaninin pedaqoji fəaliyyəti daha iki
məktəblə sıx bağlı olmuşdur. Bu
məktəblərdən biri Bakı vilayəti ruhani
məclisinin nəzarəti altında olan, 1874-cü ildə
Şamaxıda açılan yarı dünyəvi və
yarı ruhani məktəbi idi. Azərbaycanın məktəb
tarixinə daxil olmuş bu təhsil ocağı
özünün quruluşu, tədris planı və
proqramı ilə fərqlənirdi. Uşaqlar dizi üstə
yox, xüsusi skamyalarda otururdular. Dərs otağında
yazı taxtası var idi. Məktəbin tədris planında
ana dili əsas yer tuturdu. Məhz bu xüsusiyyətinə
görə həmin təhsil ocağı Azərbaycan
tarixində ilk nümunəvi ana dilli məktəb hesab edilir.
Burada Azərbaycan və rus dilləri ilə yanaşı,
ərəb və fars dillərinin tədrisi də
aparılırdı. O vaxtlar hələ də ərəb və
fars dilləri Azərbaycanda elmi və ədəbi dil kimi
öz nüfuzunu saxlayırdı. Klassik Şərq
ədəbiyyatı ilə tanışlıq
üçün də bu dillər böyük
əhəmiyyət kəsb edirdi. Lakin bununla belə, Seyid
Əzimin məktəbi burada ərəb və fars dilləri
tədris edildiyinə görə deyil, Azərbaycan və rus
dilləri öyrənildiyinə görə
məşhurlaşdı. Bunun nəticəsi idi ki,
Şamaxının bəzi mühafizəkar adamları öz
uşaqlarını mollaxanalardan çıxarıb həmin
məktəbə gətirirdilər. Seyid Əzimin
məktəbi 14 il fəaliyyət göstərdi. 1887-ci
ildə mürtəce ruhanilərin təzyiqi və
ağır maddi vəziyyətlə əlaqədar olaraq
bağlandı. Bu dövrdə Seyid Əzim birinci və ikinci
sinif şagirdləri üçün
"Rəbiül-Ətfal" və
"Tacül-Kütüb" adlı dərslik yazmış,
"Şəriət" adlı dərs vəsaiti tərtib
etmişdir.
M.F.Axundov, H.Zərdabi və onların ideya
ardıcıllarının ana dili təlimi ideyası,
S.Ə.Şirvaninin ana dili məktəbinin uğurları
digər yerlərdə də yeni üsullu təhsil
ocaqlarının yaranmasına təkan verdi. Belə
məktəblərdən biri də XIX əsrin sonlarında
dövrünün məşhur müəllimi və pedaqoqu,
"Sidqi" təxəllüsü ilə tanınan
M.T.Səfərovun məktəbi idi.
Məhəmməd Tağı Sidqi 1892-ci ildə
Ordubad şəhərində ilk dəfə olaraq İbrahim
xan mədrəsəsi adlanan binada ana dilində məktəb
açmış və ona "Əxtər" (Ulduz) adı
vermişdir. Burada yeni təlim və tərbiyə
üsulları tətbiq edilirdi. Onun tədris planına ana
dili, hesab, coğrafiya, hifsi-səhiyyə, fars və
ərəb dilləri daxil idi. Şagirdlər partalarda otururdu.
Ordubadda belə bir məktəbin açılmasını
alqışlayan əhali 1894-cü ildə M.T.Sidqini
Naxçıvana dəvət etməyi qərara aldı. O,
burada "Məktəbi-tərbiyə" adlanan təhsil
ocağı açdı. Onun mühüm
xidmətlərindən biri də ilk dəfə "Pedaqogika"
adlı dərsliyi tərtib etməsi idi.
XIX əsrin sonlarında ana dilində məktəb
açan görkəmli müəllimlərdən biri də
Mir Möhsum Nəvvab idi. O, ruhani təhsili almasına
baxmayaraq ədəbi və pedaqoji fəalliyətində
yeniliyə meyil edirdi. Nəvvab 1890-cı illərdə
Şuşada yeni üsullu ana dili məktəbi
açmışdır. Orada Azərbaycan dili və
ədəbiyyatı, fars dili, təbiət elmləri
üzrə fənlər tədris edilir, dünyəvi
elmlərdən məlumat verilirdi. M.M.Nəvvab
"Kəşf-ül-həqiqə",
"Kifayət-ül-ətfal",
"Vüzuh-ül-ərqam" və "Nəsihətnamə"
adlı dörd dərsliyin müəllifi idi. Ana dilli
məktəblərin inkişafında Firudin bəy
Köçərlinin, Rəşid bəy Əfəndiyevin,
Səfərəli bəy Vəlibəyovun, M.Mahmudbəyovun,
M.Şahtaxtlının və başqalarının
mühüm xidmətləri olmuşdur. Ona görə də
XIX əsrin 80-ci illərindən başlayaraq Bakı,
Şuşa, Naxçıvan, Şamaxı, Şəki və
s. şəhərlərdə dövrün qabaqcıl
ziyalıları tərəfindən ana dili məktəbləri
yaratmaq cəhdləri get-gedə artmışdır. Bu
təsir sonralar Tiflis və İrəvan kimi iri
şəhərlərdə də özünü
göstərmiş və kütləvi şəkildə yeni
üsullu məktəblər meydana gəlməyə
başlamışdır.
İ.ƏLİYEVA,