«Dövlət və din».-2008.-№3(7).-S.79-81.

MƏZHƏBLƏR – DİN RAHATLIĞI, YOXSA DİNİ QARŞIDURMA

Gündüz İSMAYILOV - Azərbaycan Respublikası Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsinin Dini qurumlarla iş üzrə şöbəsinin müdiri

İslam dünyasının yetərincə problemləri var, ancaq bütün problemlərinin kökündə iki amil dayanır: elm və birliyin olmaması. Maraqlıdır, heç bir dində İslamda olduğu qədər birliyə və elmə çağırış yoxdur. İslam yeganə dindir ki, mənsublarının elm sahibi və həmrəy olmalarını inanc səviyyəsinə kimi qaldırıb, müsəlmanların rifah və tərəqqisi naminə bunları vacib buyurub.

Qurani-Kərimin ilk ayəsinin «Oxu» əmri ilə başlamasını, müqəddəs kitabda «elm» sözünün dəfələrlə işlədilməsini, İslam Peyğəmbərinin və xəlifələrinin elmə, təhsilə yüksək qiymət verməsini hər halda heç kim təsadüf saya bilməz. Təxminən on beş əsrlik İslam tarixi müsəlmanların elmə yüksək dəyər verməsi ilə bağlı inkaredilməz faktlarla zəngindir.

Bir müsəlmana oxuyub-yazmağı öyrətmək müqabilində əsir aldığı düşmən döyüşçüsünü azad etmək faktına yalnız İslam tarixində rast gəlmək mümkündür. Bu, elmə, təhsilə verilməsi mümkün olan ən böyük qiymətdir.

Başqa bir fakt: bizanslıları məğlub edən müsəlmanlar təzminat kimi var-dövlət yox, imperiyanın məşhur kitabxanalarında qorunan qiymətli kitabları tələb etmişlər.

Bu gün elmin və tərəqqinin önündə gedən Avropa buna görə İslama və müsəlmanlara çox şey borcludur. Çünki müsəlmanların indi İspaniya adlanan Əndəlüs ərazisində qurduqları sivilizasiya əsrlər boyu avropalılar üçün elmin qaynağı və mərkəzi funksiyasını yerinə yetirib. Bəlkə də, müsəlmanlar Əndəlüsü vaxtında «işğal etməsəydilər» bu gün avropalıların taleyi afrikalıların taleyindən heç nə ilə fərqlənməyəcəkdi. Çünki müsəlmanlar Avropaya təkcə özlərini yox, həm də mədəniyyətlərini və elmlərini gətiriblər,

İslamdakı birlik və həmrəylik anlayışının dünyada analoqu yoxdur. Müsəlmanların qardaşlıq anlayışı milli, irqi və sosial fərqliliyin fövqündə dayanır. Tarixdə bir-birini müdafiə edən və həmrəylik göstərən xalqlar, dövlətlər, müxtəlif sosial qruplar çox olub, lakin onların heç birinin birlik anlayışı İslamdakı qədər mükəmməl deyil. Müsəlmanların Qurani-Kərimdən, başqa sözlə, inanclarından qaynaqlanan birliklərinə aid tarixdə yüzlərlə fakt var.

Bunun - elmin və birliyin nəticəsidir ki, müsəlmanlar təxminən on iki əsrlik müddətdə dünyada aparıcı qüvvə, söz sahibi olublar. Çünki inanclarından irəli gələn vəzifə kimi elm arxasınca «uzaq Çinə qədər» getmiş müsəlmanlar bu müddətdə elm və birlik sahibi olmağı bacarıblar.

Son iki əsrdə islam dünyası aparıcı mövqeyini itirib, üçüncü qüvvəyə - idarəedilən tərəfə çevrilib və bu gün də «zəif bənd» olaraq qalır. Səbəb aydındır: müsəlmanlar elm və birlikdən, daha doğrusu, bunlara zəmin yaradan inanclarından uzaq düşüblər, hələ bu azmış kimi, İslam dünyasında məzhəb qovğası yaranıb Günahkarlar da məlumdur: İslamı və müsəlmanları sevməyənlər.

İslam dünyası nə vaxtadək üçüncü qüvvə kimi qalacaq, müsəlmanlar «alın yazılarını» dəyişdirmək üçün nədən başlamalı və hansı yolla getməlidirlər? Bu sualların yüzlərlə cavabı ola bilər, amma istənilən variantda həqiqət birdir: «müsəlmanlar öz talelərini dəyişdirməyənə qədər Allah onların talelərini dəyişdirməyəcək». Bunun üçünsə ilk növbədə cahillikdən - məzhəb qarşıdurmasından və savadsızlıqdan uzaqlaşıb, elm və birlik sahibi olmaq lazımdır.

Bu gün İslam dünyasındakı məzhəb qovğasının kökündə cahillik dayanır. Yalnız müsəlmanların elmi - istər dini, istər dünyəvi - artdıqca məzhəbçilik, cahillik aradan qalxa bilər. Buna gedən yeganə yol isə maariflənmədən keçir.

İslamda məzhəblərin dini məsələlərdən, xüsusilə də ibadətlə bağlı fikir ayrılığından yarandığını bildirdikdə dərhal belə bir sual ortaya çıxır: məgər ibadətlə, ümumiyyətlə, bütün dini məsələlərlə bağlı məqamlar Quranda və Həzrət Məhəmməd Peyğəmbərin hədislərində öz əksini tapmayıb? Əgər tapmayıbsa, nəyə görə hər şeyi bilən Allah müsəlmanlar arasında qarşıdurma yaranacağını əvvəlcədən bilib, dinlə bağlı bütün hökmləri Quranda göstərməyib?

İlk baxışdan bu suallar, bəlkə də, məntiqli görünə bilər, lakin reallıq tamamilə fərqli və daha məntiqlidir.

Allah Quranda dinlə, ibadətlə bağlı əsas hökmləri bildirib. Necə ki, Quran yalnız namaz qılmağı əmr edir, amma namazı necə qılmağı konkret göstərməyib. Namazı necə qılmağımızı peyğəmbərdən öyrənməyimiz məqsədəuyğun sayılıb. Peyğəmbərin necə namaz qılmasını isə yalnız onun dövründə yaşamış və onunla görüşmüş insanların nəql etdikləri hədislərdən öyrənə bilərik. Məsələn, Peyğəmbərin həm əli açıq, həm də əli bağlı namaz qılması barədə hədislər var. Şiə alimləri Peyğəmbərimizin daha çox əli açıq namaz qıldığını əsas götürərək namazın əli açıq qılınmasına hökm veriblər.

Digərləri bunun əksini iddia edərək, namazın əli bağlı qılınması hökmünü çıxarıblar. Amma əsl islam alimlərindən heç biri iddia etməyib ki, onun hökmünə əməl etməyənlərin namazı qəbul olunmayacaq. Çünki namazın qəbul olunması üçün önəmli olan şərtlər var ki, onları əsas məzhəblərin hamısı, demək olar ki, qəbul edir.

Məzhəblər arasında fikir ayrılığına səbəb olan məsələlər önəmli olan, amma namazı pozmayan digər məqamlarla bağlıdır. Məzhəblər yarandığı vaxtlarda heç bir alim bu məqamları yerli-yersiz qabartmayıb. Onlar bir-birilərinin hökmünə hörmətlə yanaşıblar.

Cəfəri (şiə), Hənəfi, Şafii, Maliki və Hənbəli olmaqla islamda beş əsas məzhəb var. Bu məzhəblər yaradıcılarının adları ilə adlandırılır. Maraqlıdır ki, bu alimlər bir-birilərinə qərəzli və bədniyyətli münasibət bəsləməyiblər. Hətta sünniliyin ən böyük qolu olan Hənəfi məzhəbinin yaradıcısı Əbu Hənifə ən böyük şiə alimlərindən olan altıncı imam Cəfər Sadiqin tələbəsi olub.

Əslində, belə fikir ayrılıqları, məzhəblər müsəlmanların qarşıdurması yox, rahatlığı üçündür və bu cür vəziyyətin yaranacağını əvvəlcədən bilən Peyğəmbərimiz onu belə qiymətləndirib: ümmətimin arasındakı fikir ayrılığı onun rahatlığıdır.

Ola bilsin ki, bu, bir qədər qəribə görünsün. Amma reallıq, doğrudan da belədir. Məsələn, şiəliyə və hənəfiliyə görə bədənin hansısa yerindən çıxmasından asılı olmayaraq, axan qan dəstamazı pozur. Amma İmam Şafii bu hökmü məqbul saymır.

Təsəvvür edin ki, harasa gəzintiyə çıxmısınız, adi səhlənkarlıqdan bədəninizin hansısa yerini cüzi yaralamısınız və dəstamaz almaq üçün yaxınlıqda su yoxdur. Hənəfiliyə görə, vaxtı girsə belə, namaz qıla bilməyəcəksiniz. Çünki dəstamazınız pozulub. Amma Şafiiliyə görə, namaz qıla bilərsiniz. Dində bax belə vəziyyətlərdə fikir ayrılığı müsəlmanın köməyinə çatır və onun üçün rahatlığa çevrilir.

Bütün bunlardan sonra dinlə, ibadətlə bağlı xırdalıqların hamısının Quranda göstərilməməsinin hikmətini anlamamaq qeyri-mümkündür. Bir sözlə, Allah dinlə bağlı əsas hökmləri bildirib, yerdə qalanları dolayısı ilə müsəlmanlara rahatlıq yaransın deyə açıqlamayıb, necə deyərlər, bu işi alimlərin öhdəsinə buraxıb.

Belə demək mümkündürsə, bütün məzhəblərin yanlış və doğru tərəfləri ola bilər. Hər bir müsəlmanın da məzhəbinin olması normaldır. Əsas odur ki, məzhəbçilik etməyəsən. Əks təqdirdə öz məzhəbini yüzdə-yüz doğru, digərlərini isə tamamilə səhv hesab edəcəksən. Nəticədə isə müsəlmanlar üçün rahatlıq hesab edilən fikir ayrılığı - məzhəblər ixtilafa, qarşıdurmaya gətirib çıxaracaq. Təəssüf ki, müsəlmanların indiki vəziyyəti elə belədir.