«Maliyyə və uçot».-2008.-№9.-S.34-41.

YERLİ ÖZÜNÜİDARƏETMƏ ORQANLARININ GƏLİR MƏNBƏLƏRİ VƏ ONLARIN NÖVLƏRİ

N. Ə. Yusifov - Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin dissertantı

Artıq xeyli müddətdir ki, Azərbaycan Respublikasında yerli özünüidarəetmə orqanlarının formalaşdırılmasına baxmayaraq onların cəmiyyətdə rolu o qədər də hiss olunmamaqdadır. Bunun əsas səbəblərindən biri də bu orqanların gəlir mənbələrinin zəif olmasından irəli gəlir. Belə bir şəraitdə xarici ölkələrin bu sahədəki təcrübələri geniş öyrənilməli və respublikamız üçün məqbul olan variantlar müəyyənləşdirilməlidir.

Müasir dövrdə beynəlxalq təcrübədə yerli özünüidarəetmə orqanları öz gəlirlərini aşağıdakı mənbələrdən əldə edirlər:

1. Vergilərdən;

2. Əmlak gəlirlərindən;

3. Bələdiyyələrə məxsus ticarət və sənaye müəssisələrinin gəlirlərindən;

4. Dövlət yardımlarından;

5. Ödəmə və rüsumlardan;

6. Borc (kredit).

Yerli büdcənin yuxarıda göstərilən gəlir mənbələrini ən ümumi mənada məxsusi və tənzimlənən gəlirlərə ayırmaq olar. Məxsusi gəlirlərə yerli vergiləri, həmçinin uzun müddətə bələdiyyələrə təhkim edilmiş əmlaklardan gələn gəlirləri, müəssisə və təşkilatlardan əldə etdikləri gəlirləri aid etmək olar.

Tənzimlənən gəlirlərə isə dövlət vergilərindən payları, dövlət yardımlarını (dotasiya və subvensiyanı), ən nəhayət, fikrimizcə, kredit gəlirlərini də aid etmək olar.

I. Müasir dövrdə həm mərkəzi həm də yerli büdcələr əsas gəlirlərini vergilərdən əldə edirlər. Vergi - dövlət və yerli özünüidarəetmə orqanının Ümumi Daxili Məhsulun ümumi həcminin bir hissəsini özlərinin mənafeyinə uyğun özgəninkiləşdirməsi şəklində məcburi ödənişdir. Ümumi Daxili Məhsul vergilərin, rüsumların, yığımların və digər məcburi ödənişlərin əsas mənbəyidir. Verginin cəmiyyətdəki rolu və sosial - iqtisadi mahiyyəti onun yerinə yetirdiyi fiskal və iqtisadi funksiyalarla şərtlənir.

Vergi anlayışı altında həmçinin dövlət və bələdiyyələrin fəaliyyətini təmin etmək məqsədi ilə fiziki və hüquqi şəxslərə məxsus vəsaitlərin bir hissəsinin fərdi şəkildə, məcburi qaydada, əvəzsiz olaraq onların xeyrinə özgəninkiləşdirməsi başa düşülür. Vergilər də dövlət və yerli vergilərə ayrılır. Əgər ümumi dövlət vergiləri fiskal siyasəti həyata keçirmək alətidirsə, yerli vergilər ərazinin sosial - iqtisadi inkişafının alətidir.

Yerli özünüidarəetmə orqanlarının vergi yolu ilə gəlir əldə etmələrinin nəzəri cəhətdən beş metodu var:

1. Qeyri-məhdud vergi qoyma səlahiyyətlərinin verilməsi;

2. Vergi mənbəyinin paylanması;

3. Dövlət orqanları tərəfindən toplanan bəzi vergilər sonradan idarələr arasında bölünməsi;

4. "Yüzdəbirlər metodu" ilə gəlir əldə edilməsi;

5. Dövlət orqanlarına aid vergilərin bəzilərindən müxtəlif miqdarda pay verilməsi.

■ Təcrübədə aşağıdakı metodların tətbiqi nəticəsində yerli büdcənin özünəməxsus

gəlirlər hissəsi formalaşır:

1. Qeyri-məhdud vergi qoyma səlahiyyətlərinin verilməsi. Bu günə qədər bütövlükdə nəzəriyyə şəklində mövcud olan təcrübədə olduğu kimi istifadə edilməyən bu metodda, yerli özünüidarələrə heç bir məhdudiyyət olmadan öz təşəbbüsləri əsasında müstəqil vergiqoyma və toplama səlahiyyətlərinin verilməsi irəli sürülür. İngilis alimi H. Riç bu metoda "rəqabət sistemi" adını verərək, bunun qeyri-məhdud vergiqoyma səlahiyyətinin ifadə etdiyini qeyd edir. Bununla birlikdə onun özü sərhədsiz vergiləmə anlayışının bələdiyyələrin gömrük və böyük istehlakdan əldə edilən vergilərə şamil edilmədiyini qeyd etməsi, bu metodun güman edildiyi qədər də qeyri-məhdud olmadığını göstərir. Bu metodu irəli sürənlər yerli özünüidarəetmə orqanlarının heç bir məhdudiyyət olmadan vergi tətbiq edərkən, ölkədə bir neçə yerli özünüidarəetmə orqanları olduğundan, onların bir-biri ilə rəqabətə girəcəklərinə və beləliklə də rəqabət əsasında vergiqoymada optimal əsas əldə edəcəklərinə əsaslanırlar.

Praktikada ABŞ və İsveçrə bu metoddan istifadə edir. Lakin bu ölkələrdə də bu metod bir sıra qanuni vasitələrlə məhdudlaşdırılır.

2. Vergi mənbəyinin paylanması. Riçin "ayırmalar sistemi" adını verdiyi bu metodun əsası müxtəlif vergilərin idarələr adasında paylanmasından, yəni bəzi vergilərin dövlət orqanlarına, bəzilərinin isə yerli özünüidarəetmə orqanlarına verilməsindən ibarətdir. Almaniyada Maliyyə naziri olmuş Von Miquel şəxsi vergilərin, məsələn, gəlir vergisinin daha dinamik olduğu üçün mərkəzi idarə tərəfindən, daşınmaz əmlakdan alınan vergilərin, o cümlədən bina və ərazi vergisinin yerli özünüidarələr tərəfindən müəyyən edilib, toplanmasını təklif edir. Vergi mənbələrinin paylaşdırılması bir sıra neqativ hallara gətirib çıxara bilər.

a) Vergilərdə optimal əsasın əldə olunmasının çətinləşməsi: Optimal vergi əsasının əldə edilməsi üçün bütün inzibati vahidlər tam uzlaşma şəraitində fəaliyyət göstərdiyindən vergi siyasətinin müxtəlif idarə pillələri tərəfindən, aralarında bir uzlaşma saxlamadan ayrı-ayrılıqda müstəqil olaraq müəyyən edilməsi vergilərdə ümumi optimallığa nail olmağı çətinləşdirir.

b) Vergi hasilatında azalmanın meydana gəlməsi: Bu fikrə görə "vergi əsasının müəyyən hissələrə ayrılması nəticəsində ayrı-ayrı vahidlərin vergi obyektlərindən topladıqları verginin ümumi həcmindən, vahid vergiqoyma əsasında tək bir idarənin topladığı vergi həcmi çox olur". Doğrudan da mənbəyi öz inzibati sərhədləri daxilində yerləşməyən vergilər vergiləmənin səmərəli həyata keçməsinin iki: əvvəlcə vergi mənbəyi haqqında ətraflı məlumata, sonra da vergiləmədə lazımi səlahiyyətlərə malik şərti olduğundan yerli özünüidarələrin səmərəli şəkildə toplamalarında mümkün olmur. Mənbəyi öz sərhədlərindən kənarda olan vergilərdə yerli özünüidarələr, bu şərtlərin ikisindən də məhrum olur. Digər tərəfdən müstəqil vergiləmə səlahiyyətlərinə malik yerli özünüidarələr arasında əməyin və kapitalın motivasiyasına əsaslanan bir vergi rəqabəti yarana bilər. Bu vəziyyətdə hər idarə, öz tərəfindən kapitalı öz sərhədləri daxilinə çəkərək əhalinin çoxalmasının sosial çətinliklərinə hədəf olmamaq üçün miqrasiyanı təşviq edən vergi siyasəti həyata keçirməyə çalışır. Nəticədə hə iki hal vergi hasilatının azalmasına gətirib çıxarır.

Vergi mənbələrinin paylanmasının müsbət tərəfləri də vardır:

a) Vergi mənbələrinin idarələr arasında bölünməsi nəticəsində yerli özünüidarələr maliyyə baxımından tam müstəqil hala gəlir.

b) Maliyyə cəhətdən müstəqil hala gələn yerli özünüidarə vahidlərinin fəaliyyətini daha yaxından izləmək imkanı olan seçicilərin ictimai rəyi, yerli özünüidarələri öz qərarlarında seçici mənafeyini nəzərə almağa məcbur edəcəyindən sakinlər qarşısında məsuliyyətləri artır.

Təcrübədə bütövlükdə yerli özünüidarələrə həvalə edilən vergilər aşağıdakılardan ibarətdir:

■ Əmlak vergisi. Əmlak vergilərinin yerli özünüidarələrə verilməsinin əsas iki: birincisi, vergi obyektlərinin yerli özünüidarələrin sərhədləri daxilində yerləşməsi, ikincisi, əmlak dəyərinə təsir edən amillər arasında bələdiyyə xidmətlərinin əhəmiyyətli yer tutması kimi səbəbi var. Birinci amil icarə dəyəri (valeur locative) üzərindən vergiləməni əsaslandırır. Bu zaman həyata keçirilən qiymətləndirmə zamanı binanın normal şərtlər daxilində verə biləcəyi xalis gəlir, sonra isə bu gəlirdən vergi dərəcəsi, başqa sözlə, vergi qiyməti müəyyənləşdirilir. Əmlakın sayının çoxluğu və müxtəlifiliyi qiymətləndirməni çətinləşdirir. Bunların üzərinə urbanizasiyanı, torpaq islahatlarını və inflyasiyanı da əlavə etdikdə qiymətləndirmə daha da çətinləşir və 3-5 il əvvəl həyata keçirilmiş qiymətləndirmə öz mənasını itirir. Bu halda iki metoddan istifadə edilir:

Onlardan birincisi köhnə qiymətləri mütənasib olaraq yüksəltmək, ikincisi yenidən əsaslı qiymətləndirilməlidir.

Hal-hazırda əmlak vergisinin aşağıdakı növlərindən istifadə edilir:

- fiziki şəxslərdən əmlak vergisi - bu vergi ölkə ərazisində mülkiyyəti olan fiziki şəxslərdən əldə edilir. Vergi dərəcəsi əmlakın inventar dəyərinin müəyyən faizi qədər müəyyənləşdirilir.

- Müəssisələrin əmlakından vergi - sözü gedən verginin ödəyiciləri hüquqi şəxslər olur. Vergi dərəcəsini müəyyənləşdirmək üçün həmin əmlakın orta illik dəyəri hesablanılır.

- Varislik və bağışlama yolu ilə əldə edilən əmlakdan vergi. Bu vergini əmlakın verildiyi şəxslər ödəyir.

■ Torpaq vergisi. Bu vergi müxtəlif üsullarla müəyyənləşdirilir. Təcrübədə sözü gedən verginin praktikada yerli büdcə gəlirləri içərisində ümumi payı 10% - dən çoxdur və getdikcə artır.

■ Təbii resurslardan və obyektlərdən istifadə haqqı. Bu haqqın ödəyiciləri faydalı qazıntıların axtarışı, kəşfiyyatı və əldə edilməsi ilə məşğul olan təşkilat və müəssisələrdir. Su obyektlərindən istifadə haqqı - su obyektlərindən xüsusi lisenziya tələb edən qurğu, texniki vasitə ilə istifadə edən hüquqi şəxslər və sahibkarlardan alınır. Bu haqqı sudan istifadə növünə görə qruplaşdırılan istifadəçilərdən kateqoriyalar üzrə alınır.

■ Lisenziya və qeydiyyat yığımları. Bu rüsum və yığımlar hüquqi və fiziki şəxslərin ticarət hüququ əldə etmək üçün ödədikləri vəsaitlərdir. Fiziki şəxslər ticarət fəaliyyəti ilə məşğul olmaq istədikdə qeydiyyatdan keçir və bu haqqın ödənilməsi onları vergi ödəməkdən azad etmir. Bu yığımın dərəcəsi yerli özünüidarəetmə orqanları tərəfindən müəyyən edilir.

■ Satış vergisi. Bu vergi bölgə vergisinə aiddir. Vergi ödəyiciləri satışla məşğul olan müəssisələr və ayrı-ayrı sahibkarlardır. Vergi obyekti pərakəndə və topdan satışdan əldə edilən mal və məhsulların dəyəri hesab edilir.

■ Reklam vergiləri

■ Bir sıra kommunal yığımlar və s.

■ Müəyyən fəaliyyət növlərinin üzərinə qoyulmuş vahid vergi. Bu vergi dövlət qanunvericiliyi ilə müəyyənləşdirilir. Vergi ödəyiciləri aşağıdakı sferalarda məşğul olan (fəaliyyət göstərən) hüquqi və fiziki şəxslər.

Təmir-tikinti xidmətləri, məişət xidməti göstərən, kütləvi qidalanma, pərakəndə ticarət, nəqliyyat xidməti, pullu dayanacaq və qaraj xidmətləri hesab edilir.

Bu vergilər yerli büdcə gəlirlərində həlledici rol oynayır.

Bu yığımlar məqsədli xarakter daşıyır və ərazidə yerləşən hüquqi və fiziki şəxslərdən alınır. Bu rüsumlar yerli sosial - iqtisadi proqramların üçün əlavə maliyyə mənbəyi rolunu da oynaya bilər. Bu cür yığımların yuxarı həddi, ödəniş müddəti qanunvericiliklə müəyyən edilir.

II. Yerli orqanların sərəncamlarında bir çox bina və ərazi (torpaq) əmlakları vardır. Əmlakdan və torpaqdan gələn gəlirlər digər gəlir mənbələri ilə birlikdə yerli büdcənin təhkim edilmiş gəlirlər hissəsini təşkil edir. Bu gəlirlər bəzi gəlirlərin bütövlükdə və ya müəyyən hissəsinin həmişəlik və ya uzunmüddətli əsasda yerli büdcəyə təhkim olunmasını nəzərdə tutur. Məsələn, bələdiyyə əmlakının icarəsindən, özəlləşdirilməsindən və idarə olunmasından gələn gəlirlər yerli büdcəyə daxil olur.

III. Bələdiyyələrə məxsus ticarət və sənaye müəssisələrinin gəlirləri. Bu gəlirlər bələdiyyələrin öz müəssisə və təşkilatlarının ticarət və sənaye məhsullarını istehlakçılara təqdim etmələri müqabilində əldə etdikləri gəliri ifadə edir. Bu məhsulların satış qiymətlərinin bazardakı qiymətlərə oxşamalarına baxmayaraq, əslində bazardakı kimi tələb və təklif nəticəsində müəyyən edilmədiyindən, ictimai təşkilatlar tərəfindən sosial fayda nəzərə alınaraq inzibati qərarlarla müəyyən edildiyindən bir ictimai qiymət kimi çıxış edirlər. Məsələn, bələdiyyələr tərəfindən həyata keçirilən su, qaz, elektrik, şəhərdaxili nəqliyyat və başqa xidmətlərin şəxsi faydası sosial faydasından üstün olar. Ona görə də bunlardan istifadə edənlər onların istehlakçının maddi vəziyyətini təmin edən qiymətini öyrənməlidir. Lakin bu cür xidmətləri həyata keçirərkən mənfəət ardınca qaçmaq lazım deyil. Bu məhsulların qiymətləri yüksək olduqda bunlardan istifadə məcburiyyətində qalan sosial cəhətdən az müdafiə olunan təbəqənin rifahı pisləşə bilər. Bu isə ümumi rifahın maksimallaşdırılması prinsipinə ziddir.

IV. Ödəniş və rüsumlar yerli büdcənin məxsusi gəlirlərinin bir hissəsidir. Bu gəlirlər yerli özünüidarəetmə orqanlarının istehsal etdikləri xarici effekt yaradan yarı ictimai xidmətlərdən istifadə edənlərin ödədikləri nəğd pul şəklində haqqı ifadə edir. Təhsil, səhiyyə xidmətləri daha çox xarici effekt yaradan ictimai xidmətlər olduğuna baxmayaraq (bazar iqtisadiyyatı şəraitində), əhaliyə çatan sosial fayda ilə yanaşı, bu xidmətlərdən istifadə edənlərə şəxsi fayda da yaradır. Xidmətdən istifadə edən hər hansı bir şəxs ona çatan şəxsi fayda müqabilində haqqını ödəməzsə, bu faydadan məhrum edilə bilər. Bu xidmətləri dövlət orqanları həyata keçirən halda məcburi ödəmə, inzibati qaydada maliyyələşdirilir.

Ödəniş və rüsum həmçinin, bələdiyyələrin yol, kommunal və başqa infrastruktur tipli fəaliyyətləri reallaşdırması nəticəsində təsislərdən bəhrələnəcək hüquqi və fiziki şəxslərdən sərf olunmuş məsrəf müqabilində aldıqları haqqı da ifadə edir. Fikrimizcə, bələdiyyələrin gələcək maliyyə potensialını təşkil edən müştərək kapital qoyuluşlarından əldə edilən gəlirlər də bu qrupa aid edilə bilər.

■ Aşağıda qısa təhlilləri verilən metodlardan istifadə etməklə dövlət yerli büdcənin gəlir və xərc hissəsini bərabərləşdirmək məqsədi daşıyır.

1. Mərkəzi idarə tərəfindən toplanan bəzi vergilərin sonradan idarələr arasında bölüşdürülməsi. Fransızların ortaq fondlar adını verdikləri bu metodda vergilər tək bir idarə (əsasən mərkəzi idarə) tərəfindən müəyyən edilir, toplanır və sonra bəzi vergilərin cəmi hasilatından digər idarələrə müəyyən meyarlara görə pay verilir. Bu metodun müsbət cəhətindən başlıcası ikiqat vergiləmənin aradan qaldırılmasıdır. Vergiləmə tək bir idarə tərəfindən həyata keçirildiyi üçün, bir mənbədən bir dəfə vergi alınması kimi verginin əsas prinsipinə əməl olunur. İkinci müsbət cəhət isə vergi potensialının və idarəetmə sisteminin zəif olduğu yerli özünüidarələrin, bu metodun köməyi ilə maliyyə yardımı almasıdır.

Pay vermə metodunun ən çatışmaz cəhəti pay verən idarədən, pay alan idarənin maliyyə asılılığına düşməsidir. Pay vermə metodunda əsas problem payın hansı meyarlara görə verilməsidir. Əksəriyyət tərəflər belə bir prinsipi müdafiə edir və hər bir bölgə daxilində toplanan cəmi vergi məbləğ mütənasib olmaqla pay vermək daha səmərəli olur. Belə bir prinsip əsasında sosial-iqtisadi inkişaf səviyyəsindən asılı olaraq bölgədə yaşayan əhalinin sayına görə pay bölgüsü ayırma aparıla bilər. Bəzi vergilərin cəmi hasilatından müəyyən faiz miqdarında yerli özünüidarələrə ayrıma aparıla bilər. Buna, Türkiyədə gəlir vergisinin 5%-nin bələdiyyələrə ayrılmasının qanunla müəyyən edilməsini misal göstərmək olar.

2. Yüzdəbirlər metodu (surtaxe), müəyyən bir səviyyəni aşmama şərtilə özünüidarə orqanlarına dövlət orqanlarının müəyyənləşdirdiyi vergi dərəcələrinin üzərinə əlavə məbləğ əlavə etmək səlahiyyətinin verilməsini ifadə edir. Bu zaman əlavə alınacaq verginin miqdarı əsas verginin müəyyən "yüzdə bir" miqdarı qədər götürülür. Buna, Türkiyədə gömrük vergisinin miqdarı üzərinə, yüzdə on beş həcmində əlavə olunmuş və müştərək bir fonda toplanan vəsaitin bələdiyyələr arasında əhali sayına görə bölünməsini misal göstərmək olar.

3. Dövlət hakimiyyət orqanlarına məxsus vergilərin bəzilərindən müxtəlif miqdarda pay verilməsi. Bu növ vergi dövlətin bir sıra gəlir gətirən vergilərindən müəyyən fa-iz və ya hissə (pay), yerli büdcələrə daxil olmasını nəzərdə tutulur. Buna, belə dövlət vergilərinə fiziki və hüququ şəxslərin gəlir vergisi, müəssisələrin mənfəət vergisini misal göstərmək olar

V. Yerli büdcənin tənzimlənən gəlirlərinin tərkib hissələrindən biri də dövlətin maliyyə yardımıdır. Yerli özünüidarələrin xidmət və istehsal sahələri üçün əldə etdikləri gəlirləri xərclərindən az olan hallarda, mərkəzi idarə bu fərqi aradan qaldırmaq üçün maliyyə yardımı siyasəti həyata keçirməlidir. Daha doğrusu, mərkəzi idarə müəyyən şərtlər daxilində yerli özünüidarələrin xərclərində iştirak etməlidir. Bu da yardım adı ilə verilən və mərkəzi idarədən yerli idarəyə qarşılıqsız olaraq həyata keçirilən gəlir eransferi ilə mümkün olur. Yardımlar ümumilikdə iki əsas qrupda həyata keçirilir. Bunlardan birincisi müəyyən bir məqsədlə verilən şərti yardım, digəri isə şərtsiz və ya blok yardımları adlanır.

a) Şərti yardımlar. Bir yerli özünüidarəetmə vahidi maliyyə vəsaitlərinin çatışmazlığı üzündən müəyyən bir vəzifəni ya heç, ya da lazımi səviyyədə yerinə yetirməyə bilər. Bu halda mərkəzi idarə həmin vəzifəni özünün arzuladığı səviyyədə yerinə yetirmək məqsədilə, lazımi maliyyə fondları yerli özünüidarələrə transfer edir. Bunu maliyyə ədəbiyyatlarında subvensiya (sabvension) anlayışı ilə ifadə edirlər. Şərti yardımlar yalnız verildiyi təyinat üzrə istifadə olunmalıdır. İstər şərti, istərsə də şərtsiz yardımların verilməsinin üç əsas səbəbləri vardır:

Bunlardan birincisi maliyyə xarakteri və yerli özünüidarələrin gəlirlərinin xərclərindən az olmasını, ikincisi sosial-iqtisadi xarakterli və bölgələr arasındakı maliyyə bərabərsizliyinin nəticələrini, üçüncüsü iqtisadi xarakter olub, xarici effekt yaradan xidmətlərin, maliyyə səviyyəsində yerinə yetirilməsinin dövlət tərəfindən dəstəklənməsini özündə birləşdirir.

Yardımlar iki növ meyarlara görə: birinci yerli özünüidarəetmə vahidlərinin məsrəf ehtiyaclarına, yəni əhalinin sayına, ikincisi məsrəf ehtiyacları ilə birlikdə, bölgənin kasıb və zənginlik dərəcəsi də nəzərə alınmaqla, bərabərləşdirici məqsədlərə görə verilir.

b) Şərtsiz və ya blok yardımlar. Şərtsiz və ya blok yardımlar xidmətin növü və səviyyəsi əvvəlcədən, başqa sözlə, istifadəsi və nəzarəti əvvəlcədən şərtlər göstərilmədən verilən yardımlara deyilir. Buna fransızca dotasiya (dotation) deyilir. Bu yardımları alan yerli özünüidarə vahidi qanunauyğun olaraq vəsaiti istədiyi kimi istifadə edə bilər. Şərtsiz yardımlar ABŞ-da idarələr arasında Heller-Peçman metoduna görə müəyyənləşdirilir. Bu metodun əsasını hüquqi şəxslərin mənfəət vergisindən 10% miqdarında ayn fonda toplayıb, sonradan mərkəzi idarə tərəfindən bələdiyyələrə əhali sayına görə yardım şəklində bölünməsini təşkil edir.

VI. Yerli büdcənin tənzimlənən gəlirlərinin bir hissəsi də kreditlər vasitəsi ilə təmin edilir. Qeyd etmək lazımdır ki, yerli özünüidarələr də borc (kredit) almaq vasitəsi ilə gəlir əldə etmək hüququna malikdirlər. Borc almaq, cari ehtiyacları maliyyələşdirmək məqsədilə deyil, perspektivli layihələrin həyata keçirilməsi üçün və gələcəkdə yaradılacaq təsislərin gəliri hesabına ödənilməsini nəzərdə tutan bir maliyyələşdirmə metodudur. Bələdiyyələrin borc almaq hüququ hər bir ölkədə müxtəlif dərəcədə məhdudlaşdırılmışdır. Buna, alınan borcun yalnız alınma məqsədinə müvafiq istifadə edilməsini misal göstərmək olar. Bələdiyyələr daxili borclanmanı bir sıra vasitələrlə həyata keçirirlər. Bu vasitələrdən biri qiymətli kağızlar (istiqrazlar, lotereyalar) buraxmaq və onların müstəqil olaraq yerləşdirilməsini təmin etməkdən ibarətdir. Yerli büdcələrin növbəti gəlir mənbəyini təşkil etməklə yerli lotereya və istiqrazların buraxılmasından əldə edilən vəsaitləri yerli büdcənin kəsirinin aradan qaldırılmasına, nəzərdə tutulan sosial-iqtisadi proqramların yerinə yetirilməsinə yönəltmək olar. İstiqraz, müvəqqəti gəlir mənbəyi olub, mütləq qaytarılmalıdır. Qanunla istiqraz vəsaitləri ödənişli halları da nəzərdə tutur. Bələdiyyə istiqrazları və lotereyalarının buraxılması yerli büdcə kəsirini aradan qaldırmaq, yerli layihə və proqramların maliyyələşdirilməsindəki vəsait çatışmamazlıqlarını örtmək üçün istifadə olunur. Bələdiyyə qiymətli kağızlarının buraxılması, onların yerləşdirilməsi və istifadəsi dövlətin bu sferanı tənzimləmək üçün qəbul etdiyi qanunvericiliklə müəyyən edilir. Bələdiyyə lotereyaları - həmin bələdiyyə ərazisində və ancaq onun sakinləri arasında buraxılması və yerləşdirilməsi üçün nəzərdə tutulan lotereyadır. Bələdiyyə lotereyaları onların formasından, növündən və ərazi mənsubluğundan asılı olmayaraq dövlət qeydiyyatından keçirilməlidir.

Yerli özünü idarəetmə orqanları həmçinin başqa büdcələrdən alınan faizli və ya faizsiz ssuda, kommersiya banklarının qısamüddətli kreditlərindən istifadə edə bilərlər.

Yerli büdcənin növbəti gəlir mənbəyi kimi, yerli özünüidarə orqanlarının müəyyən dövlət səlahiyyətlərini yerinə yetirməsi üçün ona mərkəzi idarəetmə orqanları tərəfindən verilən maliyyə vəsaitlərini göstərmək olar. Digər tərəfdən dövlət orqanları tərəfindən verilən qərar nəticəsində yerli özünü idarə orqanlarının xərcləri artırsa dövlət orqanları bu xərcləri örtmək üçün kompensasiyalar verir.

Yerli özünüidarəetmə orqanları öz fəaliyyətlərində yerli büdcənin vəsaiti ilə yanaşı yerli büdcədənkənar fondların vəsaitindən də istifadə edirlər.

- Bələdiyyə büdcədənkənar fondları məqsədli xarakter daşıyır və bələdiyyə nümayəndəli orqanı tərəfindən yaradılır. Bələdiyyə büdcədənkənar fondları aşağıdakı mənbələr hesabına formalaşa bilər:

- vətəndaşların, müəssisələrin, təşkilatların könüllü ianəsi və maliyyə yardımlarından;

- ətraf mühitdən qeyri-səmərəli istifadəyə, onun çirkləndirilməsinə qanunvericiliklə nəzərdə tutulmuş təbiətin mühafizəsi qaydalarına əməl etməməyə görə inzibati qaydada cərimələrdən;

- mədəni-tarixi obyektlərə ziyan vurmağa və onları məhv etməyə görə cərimələrdən

- qanunvericiliyə zidd olmayan digər mənbələrdən.

Bələdiyyə büdcədənkənar fondlarının vəsaitləri ayrıca hesabda yerləşdirilir və onlar ancaq öz təyinatı və məqsədli xərcləri maliyyələşdirmək üçün istifadə edilə bilər.

Nəticə olaraq yuxarıda qeyd edilən gəlir mənbələrindən, xüsusən də dövlət vergilərindən payların ayrılması metodundan Azərbaycanda da istifadə edilməsi məqsədəuyğundur.

Artıq xeyli müddətdir ki, Azərbaycan Respublikasında yerli özünüidarəetmə orqanlarının formalaşdırılmasına baxmayaraq onların cəmiyyətdə rolu o qədər də hiss olunmamaqdadır. Bunun əsas səbəblərindən biri də bu orqanların gəlir mənbələrinin zəif olmasından irəli gəlir. Belə bir şəraitdə xarici ölkələrin bu sahədəki təcrübələri geniş formada öyrənilməli və respublikamız üçün məqbul olan variantlar müəyyənləşdirilməlidir.

Müasir dövrdə beynəlxalq təcrübədə yerli özünüidarəetmə orqanları öz gəlirlərini Vergilərdən, Əmlak gəlirlərindən, Bələdiyyələrə məxsus ticarət və sənaye müəssisələrinin gəlirlərindən, Dövlət yardımlarından, Ödəmə və rüsumlardan, kreditlərdən əldə edirlər. Nəticə olaraq qeyd edilən gəlir mənbələrindən, xüsusən də dövlət vergilərindən payların ayrılması metodundan Azərbaycanda da istifadə edilməsi məqsədəuyğundur.

İSTIFADƏ OLUNMUŞ ƏDƏBIYYATLAR:

1. Mahalli idareler dergisi Ng 3; 4; 5; 9; Ankara-2005

2. Halil Nodaroglu "Mahalli idarelerin yeniden yapılandınlması" İstanbul- 1998 s. 140-270, 660 s.

3. Королев Е.В. "Организация муниципального хозяйства" М-1998, с. 22-64,

4. Хорошухин С, Щеголь А. "Инвестиционная политика региона". М., Ж.: "Экономист", 1998. №1,с.67-80. 72с.

5. Орешин В.Р. Потапов Л.В. "Управление региональной экономикой" Москва, 2003 с. 172-235,314 с.

6. Hill D.R. Demokratik Theory and Local Goverment. London- 1974, p. 23, 426 s.

7. Musgravi R.B. Pablic Finans in Theory and Practice. Mc. Grag-1979 p.16, 378 s.