“Vergi xəbərləri”.-2008.-№12.-S.57-61.

Maliyyə böhranları: səbəb və nəticələr

(2008-ci il ABŞ böhranı timsalında)

Rövşən QULİYEV,

iqtisad elmləri doktoru

Maliyyə böhranları çağdaş iqtisadiyyatın önəmli və maraqlı aspektlərindən birini təşkil edir. Belə böhranlar kapitalizmin ilk dövrlərindən mövcuddur və bu sistemin mahiyyətindən - mənfəətin primatlığından irəli gəlir. Hesab olunur ki, ilk maliyyə böhranı 1716-1720-ci illərdə Fransada şotland əsilli Con Lonun qurduğu maliyyə piramidası nəticəsində baş vermişdir. O dövrdən maliyyə böhranları nəinki azalmır, ildən-ilə artır. Əgər XVIII əsrdə 3 böyük maliyyə böhranı baş veribsə, XX əsrdə bunların sayı onlarladır.

Maliyyə böhranları tarixinə qısa ekskurs

Beləliklə, keçən 3 əsrdə dünya, 30-a qədər böyük maliyyə böhranı ilə üzləşmişdir. Yəni hər 12 ildən bir, son dövrlərdə isə hər 3-5 il-dən bir bu və ya digər ölkədə belə bir böhran baş verir. Bunların tam olmayan siyahısı belədir:

• 1720-21 - İngiltərə

• XVIII əsrin sonu - Fransa

• 1861 - ABŞ

• 1894-96 - ABŞ

• XIX əsrin sonu - Fransa

• 1907 - ABŞ

• 1914 - İngiltərə

• I Dünya müharibəsindən sonra məşhur Almaniya böhranı (1919-1923)

• 1923-1926 - Fransa

• 1929-1933 - ABŞ: Böyük Depressiya

• 1929-1933 - Almaniya: Hitlerin hakimiyyətə gəlməsi

1931 - İngiltərə 1947-49 - İngiltərə 1960 - ABŞ 1967 - İngiltərə 1968-69 -Fransa

1971-1976-cı il dolların qızıl standart böhranı, Bretton-Vudsun kollapsı 1976 - Çili 1976 - Meksika 1981-82 - Çili 1981 - Argentina

1981 - Uruqvay 1981-82 - Meksika

1982 - Meksika 1982 - Ekvador

1986 - Boliviya

1987 - Kosta Rika

1988 - Panama

1989 -Argentina

1989 - Kolumbiya

1990 - Braziliya 1994 –Haiti

• 1994 - Boliviya

• 1994 - Braziliya

• 1994 - Venesuela

• 1994 - Meksika

• 1995 - Argentina

• 1995 - Paraqvay

• 1990 - Nikaraqua

• 1992 - Kolumbiya

• 1995 - Salvador

• 1995 - Yamayka

• 1992-93 - Avropa Birliyi

• 1993 - Qayana

• 1993 - Peru

• 1995 - Salvador

• 1995 - Yamayka

• 1996 - Ekvador

• 1997-1998 Cənubi-Şərqi Asiya

• 1998 - Rusiya

• 1998 - Ekvador

• 2000 - Nikaraqua

• 2000-2001 - Türkiyə

• 2001 - Argentina

• 2001 - Uruqvay

• 2003 - Dominikan və nəhayət

• ötən əsrin əvvəllərində olduğu kimi, yenə də ABŞ və qloballaşmanın gücləndiyi şəraitdə dünya maliyyə böhranı.

ABŞ böhranının nəticələri

1. Bir neçə gün ərzində ümumi aktivləri 4,3 trln. doll. olan banklar müflis oldu.

2. Çox ehtimal ki, ABŞ hökuməti bu pul-ları qaytarmaq üçün, yeni istiqrazlar buraxıb satmağa çalışacaq. Lakin bu istiqrazların intensiv alınacağı böyük sual altındadır. Belə olan halda vergilərin artırılması yoluna əl atıla bilər. Bu isə istehlakı azaltmaqla bank sektorunda böhrana gətirib çıxaracaqdır.

3. Maliyyə mütəxəssisləri yaxın 5-10 ildə ABŞ iqtisadiyyatında böhranın davam edəcəyini vurğulayırlar.

4. ABŞ qiymətli kağızlarının böyük hissəsinin avropalılar tərəfindən alınmasının nəticəsidir ki, Avropada da iqtisadi böhran başlayır və avronun məzənnəsi düşür.

5. ABŞ-ın dövlət borcu artır. "Polson planının" gerçəkləşməsi isə bu borcu 10,6 trln.-dan 11,3 trln. dollara, yəni ÜDM-in 82%-nə qədər artıracaq. Konqresmenlərin fikrincə 3 ildən sonra bu borcların xidmətinə dövlət büdcəsinin 30%-i sərf olunacaq.

6. Almaniya Maliyyə Naziri P. Ştaynbryuk anqlo-saks modelini "azad bazara olan məsuliyyətsiz inam" adlandırdı.

7. Nikola Sarkozi isə ABŞ-ı böhranın müqəssirlərini cəzalandırmağa çağırdı. Nyu-York-dakı nitqində o dedi ki, dünyada milyonlarla insan öz əmanətlərini, evlərini və iş yerlərini itirmək təhlükəsi ilə üzləşmişlər. Buna səbəb isə bir ovuc maliyyəçinin acgözlüyüdür.

8. Şirkətlərin satın alınması. Böhranı yaradan qüvvələrə məxsus olan banklar və şirkətlər iflasa uğramışları ələ keçirir. Son böhranın ilk belə nəticələri bunlardır:

• 10 gün ərzində maliyyə bazarlarında 10 ildə baş verə bilməyən birləşmələr baş verdi. Güclülər zəifləmişləri satın aldı.

• Bear Stearns investisiya bankı FRS və ABŞ Maliyyə Nazirliyinin Yardımı ilə J.P. Morgan chase bankı tərəfindən qalıq dəyəri ilə, Wall-Streetin 3-cü böyük investisiya bankı olan Merrill Lynch isə bazar qiymətinin 70% ilə Bank of America KB-ı tərəfindən alınmışdır.

• J.P. Morgan chase Washington Mutuali (WaMU) yenə də ABŞ hökumətinin köməkliyi ilə ancaq 1,9 mlrd. dollara aldı. Bələliklə, J.P. Morgan chase depozit portfelinə görə ABŞ-nın ən böyük bankına çevrildi.

Maliyyə böhranlarının səbəbləri

Bütün maliyyə böhranlarının özünəməxsus səbəbləri, özəllikləri var və alimlər tərəfindən geniş araşdırılmışdır. Sözsüz ki, sonuncu böhran da ətraflı araşdırılacaq. Əksər tədqiqatçılar aşağıdakı səbəbləri vurğulayırlar:

• Böhrandan əvvəl bazarda baş verən panika.

• Mərkəzi bankların siyasəti.

• Spekulyativ əməliyyatlar (P. Kruqman, İMF-in direktoru Dominik Stross-Kan).

• Mənfəətin yüksək həddinin saxlanılması məqsədilə riskli əməliyyatların həyata keçirilməsi (İngiltərə Bankının icraçı direktoru Piter Cey);

• XX yüzilliyin sonunda əksər investisiya banklarının mülkiyyət formasını dəyişdirib, tərəfdaşlıqdan səhmdar şirkətlərə keçmələri və bununla da xaricdən daha çox kapital cəlb etmələri. Bunun nəticə-sində bu banklar London, Dubay, Sinqapur və Moskvada öz filiallarını açmışlar.

• Mürəkkəb struktura malik olan maliyyə aktivlərinin ədalətli qiymətlərinin qeyri-müəyyənliyi.

• İnflyasiya.

• Böyük kredit ekspansiyası.

• Ticarət şəraitinin pisləşməsi.

• Maliyyə bazarlarının liberallaşması.

Bəzi tədqiqatlarda amillərin kəmiyyət qiymətləndirməsi cəhdinə də rast olunur (cədvəl 1).

Cədvəl 1. Müxtəlif amillərin bank sektorunda böhranlara təsiri (faizlə)

Tənzimləmə və nəzarət səhvləri	90
Bank menecmenti səhvləri	69
Ticarət şəraitinin pisləşməsi	69
İqtisadi tənəzzül	55
Siyasi müdaxilə	40
Affılə olunmuş "şəxslərə" kreditlər	31
Spekulyativ "köpük"	24
Dələduzluq	21
Dövlət orqanlarının kreditləşməsi	21
"Holland sindromu"	14
Kapitalın ölkədən çıxması	7
Məhkəmə sistemində səhvlər	7
Depozitlərin banklardan intensiv çıxarılması	7

Mənbələr:

1) Son 15 ildə bank böhranı olmuş 29 ölkədə aparılan ekspert sorğusu və rəsmi hesabat

2) Caprio, Gerald Jr., Daniela (1996). "Bank in solvency: Bad Luck, Bad Policy, or Bad Banking" In: Michael Bruno and Boris Plescovic eds., Annual World Bank conference on Development Economics.

Göründüyü kimi, səbəblər çoxdur. Alimlərin ümumi qənaəti ondan ibarətdir ki, istənilən maliyyə böhranının ilkin səbəbləri məlum deyildir. Əslində isə belə böhranların ilkin səbəbi var və yeganədir! Bu da kapitalizm sisteminin özüdür. Qərb alimlərinin problemləri isə budur ki, kapitalizm sistemində qüsur axtarmaq, sadəcə olaraq, bu adamların ağlına belə gəlmir.

Hətta Maliyyə böhranlarının görkəmli araşdırıcıları (Aftalon, Kindleberger, 2008-ci il Nobel mükafatı laureatı P. Kruqman və s.) həm tədqiqatlarında, həm də irəli sürdükləri təkliflərində kapitalizmin fundamental prinsiplərini dəyişməz saxlayırlar.

Maliyyə böhranlarının əsas səbəbləri

Maliyyə böhranlarını real sektorda baş verən iqtisadi böhranlardan fərqləndirmək lazımdır, çünki onların əsas səbəbləri də, sosial nəticələri də müxtəlifdir. Real sektorun böhranı daha təhlükəlidir.

Lakin maliyyə sektorunun real sektordan başlıca fərqi odur ki, real sektordakı transaksiyalarda hər iki tərəf udur - istehsalçı da, istehlakçı da, alıcı da, satıcı da. Maliyyə transaksiyalarında isə udanlar və uduzanlar var. Oyunlar nəzəriyyəsi dilində desək, bu, cəmi sıfır olan oyundur. Səbəb isə odur ki, bütün maliyyə piramidalarının mahiyyəti qumardır, çünki burada istehsal yoxdur!!! Daha doğru desək, bu, haqsız, öncədən şansların çox fərqli olduğu bir qumardır.

Bəs burada haqsızlıq nədən ibarətdir? İş burasındadır ki, bütün maliyyə böhranlarının tarixi göstərir ki, müəyyən qüvvələr maliyyə piramidasını qurur və idarə edir. Və bu gün bizim qlobal kapital adlandırdığımız bu maliyyə zənginləri öz "qaynar pulları" ilə dünyanın müxtəlif regionlarında böyük pullar qazanırlar ki, bunların sonucu maliyyə böhranları ilə nəticələnir.

Maraqlı burasıdır ki, qumarda daim qazanmaq mümkün olmadığı kimi, maliyyə fırıldaqlarında da bu belədir. Bu gün kimlərdənsə böyük pullar qazanan, bir vaxt bütün aktivlərini itirə bilər. Buna ən parlaq misal Morgan Stanley şirkətidir. 8 gündə səhmləri 49% ucuzlaşmış ABŞ-ın ikinci iri investisiya bankı olan bu şirkətin prezidenti bu məsələdə qiymətlərin azalmasında oynayan fondları günahlandırmışdır, halbuki Morqanlar nəslinin özü böyük kapitalları məhz bu yollarla toplamışlar.

Qaynar pullar kiçik ölkələr üçün xüsusən təhlükəlidir. Onlar bu ölkələrə girəndə də, çıxanda da güclü iqtisadi təlatümlərə səbəb olurlar. Məsələn, ölkəyə girəndə milli pul sıçrayışla bahalaşır, çıxanda isə həmin sıçrayışla ucuzlaşır. Mərkəzi bankların isə bu təlatümlərlə mübarizə cəhdi isə digər mənfi hallarla (məsələn, I halda güclü inflyasiya ilə) nəticələnir.

Kapitalizm qeyri-tarazlığı dəstəkləyir. Bu və bu tipli qüvvələrin və onlara sahib çıxan dövlətlərin fəaliyyətlərinin nəticəsidir ki, kapitalizm meydana gələndən bu günədək müxtəlif səviyyələrdə tarazsızlıqlar dərinləşir:

• ölkə daxilində;

• ölkələrarası münasibətlərdə;

• sahələr arasında;

• xidmət sektoru ilə əmtəə istehsalı sektoru arasında;

• real və maliyyə sektorları arasında. 1985-ci il Yaponiya böhranından sonra problemləri çözmək əvəzinə bu dəfə maliyyə deri-variv bazarları şişirdilməyə başladı. İndi onun dünya üzrə həcmi 300 trilyon dolları aşır!!!

Qlobal kapital yalnız maliyyə bazarlarında fəaliyyət göstərmir. Maliyyə bazarları asanlıqla və qısa bir zamanda böyük pullar qazanmağa imkan verir. Sonra qazanılmış pulların bir hissəsi müxtəlif ölkələrdə real kapitalın alınmasına yönəldilir. 2000-ci il Dünya İnvestisiya hesabatına görə bu məqsədlərə yönəldilmiş pullar 1987-ci ildə 100 mlrd. dollardan 1999-cu ildə

720 mlrd. dollara qədər artmışdır. Onu da qeyd edək ki, qlobal sərmayə əsasən yeni istehsalın yaradılmasına deyil, mövcud hazır istehsal obyektlərinin - fabrik və zavodların ələ keçirilməsinə üstünlük verir.

Beləliklə, maliyyə bazarlarında az sayda bir şirkət tərəfindən dələduzluqla qazanılan pullar dünyanın müxtəlif ölkələrinin sərvətlərinin ələ keçirilməsinə yönəlir.