«Hüquqi dövlət və qanun».- 2007. – № 2.- S. 48-50.

NORVEÇ

(Norveç Krallığı)

(Əvvəli ötən sayımızda)

CİNAYƏT HÜQUQU

Norveçin cinayət qanunvericiliyi digər sahələrdən fərqli olaraq, artıq çoxdan kodifıkasiya edilmişdir. İlk Cinayət Məcəlləsi 1842-ci ildə qəbul edilsə də, hazırda qüvvədə olan CM 1902-ci ildə qəbul olunmuşdur və burjua cinayət qanunvericiliyi tarixində xüsusi yer tutur. Görkəmli norveçli kriminalist Hetsin (universitet professoru, 1887-ci ildə Baş prokuror) layihəsi üzrə tərtib edilən 1902-ci il CM-i, bütövlükdə Ümumi və Xüsusi hissə institutlarının əksəriyyətinin şərhinə versə də, cinayət hüququnun sosioloji məktəbinin ideya-larını özündə təcəssüm etdirən ilk məcəllələrdən olmuşdur. Bütün cinayət əməlləri məcəllədə üç aydan çox müddətə azadlıqdan məhrum etmə ilə cəzalandırılan cinayətlərə və xətalara bölünmüşdür. Bu fərq bir sıra hallarda məhkəmə aidiyyətini də müəyyən edir. 1902-ci il CM-də ənənəvi cəza sistemi residivistlərə və psixi cəhətdən sağlam olmayan şəxslərə tətbiq edilən təhlükəsizlik tədbirləri haqqında müddəalarla tamamlanırdı. Belə şəxslər qeyri-müəyyən müddətə qabaqlayıcı həbsə və ya qapalı tipli xüsusi tibb müəssisələrində saxlanmağa məruz qalırdılar. Bununla belə, 1902-ci il CM-i liberal xarakterli bəzi tədbirləri də nəzərdə tuturdu (hökmün oxunması Və icrasına möhlət verilməsi, şərti cəza və s.). Məcəlləyə 1900-cü ildə qəbul edilən əlavəyə əsasən, avaraçılıq, dilənçilik və sərxoşluğa görə məsuliyyət nəzərdə tutulurdu. Sonralar 1902-ci il CM-i xüsusən, adı çəkilən təhlükəsizlik tədbirlərinə münasibətdə dəfələrlə dəyişiklik və əlavələrə məruz qalmışdır (Ədliyyə Nazirliyi yanında cinayət məcəlləsinin yeniləşmə-si üzrə daimi komissiya fəaliyyət göstərir).

Ölüm hökmü ümumi cinayətlərə görə 1902-ci ildən, bütün cinayətlərə görə isə 1979-cu ildən ləğv edilmişdir. Ölüm hökmləri ümumi cinayətlərə görə 1876-cı ildən, nasist işğalı dövrünün cinayətlərinə görə isə 1948-ci ildən icra edilmirdi.

Məhkəmə quruluşu və prosessual hüquq məsələləri Norveçdə iri həcmli qanunvericilik aktlarla tənzimlənir ki. bunlardan da hər biri geniş dairəli məsələləri əhatə edir. Hələ 1887-ci ildə Cinayət-prosessual, 1915-ci ildə isə Mülki-prosessual məcəllə və onunla eyni vaxtda həm mülki, həm də cinayət məhkəmələrinin təşkilinə və fəaliyyətinə aid olan məhkəmələr haqqında qanun qəbul edilmişdi.

MƏHKƏMƏ SİSTEMİ

Norveçdə ümumi məhkəmələr sisteminə XVII əsrdə təsis edilən Ali Məhkəmə rəhbərlik edir. O, sədrdən (ənənə üzrə o, yustisariya adlanır) və iki palatadan birinə daxil olan 17 ha-kimdən ibarətdir. Ali Məhkəmə son instansiya kimi, mülki (üç hakimdən ibarət olan kollegiyalarda) və cinayət (beş hakimdən ibarət olan kollegiyalar-da) işləri üzrə aşağı instansiya məhkəmələrinin qətnamə və hökmlərindən şikayətləri nəzərdən keçirir. Mülki işlərin araşdırılması zamanı Ali Məhkəmə onun bütün faktiki və hüquqi aspektlərinə, cinayət işlərinin araşdırılması zamanı isə ancaq hüququn tətbiq edilməsinə, aşağı məhkəmələrdə buraxılan prosessual pozuntulara və cəzanın xarakterinə aid olan məsələlərə baxa bilər.

Ali Məhkəmə tərəf və ya şahidlərin şifahi izahatlarını və ifadələrini dinləmədiyindən, o, bir qayda olaraq, işin faktiki vəziyyətini aşağı instansiya məhkəmələri tərəfindən müəyyən edilənin əksinə qiymətləndirməkdən imtina edir.

Ali Məhkəmənin tərkibində Xüsusi yoxlayıcı apelyasiya komitəsi fəaliyyət göstərir (Ali Məhkəmə sədrinin təyin etdiyi üç hakimdən ibarət tərkibdə). O, ilkin olaraq, aşağı instansiya məhkəmələrinin qərarlarından daxil olan şikayətləri nəzər-dən keçirir və geniş səlahiyyətlərə malikdir. Komitə tutarlı səbəb tapmadığı təqdirdə, açıqdan-açığa əsassız olan və əsaslandırılmayan və ya iddia məbləği 12 min krondan aşağı olan şikayətlərə Ali Məhkəmədə baxılmasına yol verməmək hüququna malikdir. O, həmçinin bəzi digər mülahizələri rəhbər tutaraq, mülki işlər üzrə şikayətləri də baxılmamış saxlaya bilər. Komitə habelə mülki iş üzrə dairə və ya şəhər məhkəməsinin qərarından şikayətin, digər instansiyaları yan keçməklə, bilavasitə Ali Məhkəmədə baxılmasına icazə verə bilər. Cinayət işləri üzrə aşağı instansiya məhkəmələri tərəfindən çıxarılan hökmü komitə müstəqil olaraq ləğv edə və ya onu məhkum olunanın xeyrinə dəyişdirə bilər.

Əyalətlərin məhkəməsi beş iri şəhərdə - Oslo, Skin, Bergen, Tronheym və Tromsedə fəaliyyət göstərir. Onlar mülki və cinayət işləri üzrə apelyasiya instansiyalarının, həmçinin, cinayət işlərinin müəyyən kateqoriyaları üzrə ilk instansiya məhkəməsinin funksiyalarmı yerinə yetirir. Əyalətlərin məhkəmələri, üç hakimdən ibarət kollegiyalarda, iddia məbləğinin 2 min krondan az olmadığı təqdirdə, dairə və şəhər məhkəmələri tərəfin-dən verilən mülki işlər üzrə qərarlardan şikayətləri nəzərdən keçirir. Tərəflərdən birinin xahişi və ya məhkəmənin özünün qərarı ilə onun tərkibinə əlavə olaraq 2 və ya dörd qeyri-peşəkar hakim daxil edilə bilər. Ticarət və dənizçilik ilə əlaqədar olan işlərin baxılması zamanı məhkəmə iclaslarına xüsusi biliklərə malik olan qeyri-peşəkar hakimlər cəlb edilə bilərlər.

Cinayət işləri üzrə şəhər və ya dairə məhkəmələri tərəfindən çıxarılan hökmlərdən, ancaq mühakimə olunanın təqsirkar olduğunun müəyyənləşdirilməsi məsələsi üzrə əyalət məhkəməsinə şikayətə verilə bilər və bu zaman yeni araşdırmalar aparılmalıdır. Birinci instansiya üzrə əyalət məhkəməsi beş ildən çox azadlıqdan məhrum etmə nə-zərdə tutulan hallarda cinayət işlərinə baxır, həm-çinin ittihamçı tərəfin xahişi ilə nisbətən ağır cinayətlər haqqında işləri araşdırır. Cinayət işləri üç peşəkar hakim və 10 daimi üzvdən ibarət olan ayrıca jüri tərəfindən nəzərdən keçirilir (təqsirkar olma haqqında hökmün çıxarılması üçün heç olmazsa, 7 nəfər daimi üzvün səsi tələb olunur).

Dairə və şəhər məhkəmələri (ölkədə onların sayı 100-ə qədərdir) məhkəmə sisteminin mərkəzi həlqəsini təşkil edir; onlar mülki və cinayət işlərinin əsas hissəsinə baxırlar. Bu məhkəmələrə, ilk instansiya üzrə bəzi xüsusi məhkəmələrin səlahiyyətinə aid olan iddialardan əlavə, bütün mülki işlər aid idi. Burada işlərə, bir qayda olaraq, hakim təkbaşına və ya tərəflərin tələbi ilə eyni hüquqlara malik olan iki qeyri-peşəkar hakimlərlə birgə baxır (məhkəmənin belə tərkibi dənizçilik və daşınmaz əmlakla bağlı olan mübahisələrin araşdırılması zamanı mütləqdir). Bəzi hallarda, mürəkkəb mülki işlərin baxılması üçün əyalət məhkəməsinin qərarı ilə üç peşəkar hakimdən ibarət kollegiya təşkil olunur. Norveçdə qəbul edilən məhkəmə prosedurası (mülki işlərin əksəriyyəti üzrə) tələb edir ki, məhkəməyə müraciət etməmişdən əvvəl hər bir bələdiyyədə təşkil olunan razılaşdırılma şurasında (üç üzvdən ibarət) tərəflərin (bu şuraların dörd il müddətinə seçilən üzvləri sırasına, bir qayda olaraq, hüquqşünaslar daxil olmur) barışdırılmasına cəhd edilsin. Belə ilkin araşdırma nəticəsində əldə olunan razılaşma məhkəmə qərarı qüvvəsini alır, lakin bəzi hallarda məhkəməyə şikayət verilə bilər. Dövlət və ya bələdiyyə orqanlarına ünvanlanan iddialar, ər-arvadın əmlakı haqqında mübahisələr, atalığın müəyyən edilməsi haqqında işlər, patent məsələləri və bəzi digər araşdırmalar razılaşdırılma şurasına verilmir.

Dairə və şəhər məhkəmələri, ilk instansiya üzrə əyalət məhkəməsinin səlahiyyətinə aid olan işlərdən əlavə, bütün cinayət işlərinə baxırlar. Onlar bütün gizli oğurluq, dələduzluq və digər əmlak cinayətləri haqqında, həmçinin 18 yaşına qədər olan yetkinlik yaşına çatmayanların hüquq pozuntuları haqqında işləri araşdırırlar. Cinayət işlərinə bir peşəkar və iki qeyri-peşəkar hakimdən ibarət tərkibdə kollegiya tərəfindən baxılır. Hakimlər işin məhkəməyə verilməsini həll edir, həmçinin xətalar haqqında işləri araşdırırlar.

Ümumi məhkəmələrlə yanaşı, Norveçdə müxtəlif sahələrdə fəaliyyət göstərən xüsusi məhkəmələr də fəaliyyət göstərir. Onların siyahısında boşanan ər-arvadların, ölənlərin, müflisləşənlərin və bu kimi digərlərinin əmlaklarının idarə edilməsi ilə bağlı olan işlərə baxan məhkəmələrin özünə-məxsus iyerarxiyası fəaliyyət göstərir. Balıqçılıqla bağlı olan məsələlər üzrə mülki və cinayət işləri bu məqsədlə yaradılan xüsusi məhkəmələrdə araşdırılır. Himayədarlıq haqqında, ev və ya mənzillərin icarəsi ilə bağlı mübahisələrin baxıldığı mənzil işləri üzrə də məhkəmələr vardır. Bir qayda olaraq, onların hamısı bir peşəkar və iki qeyri-peşəkar hakimdən ibarət olur. Onların qərarlarından əyalət məhkəmələrinə və ya Ali Məhkəməyə şikayət verilə bilər.

Əmək mübahisələri haqqında 1927-ci il qanununa uyğun olaraq, əmək işləri üzrə Məhkəmə yaradılmışdır. O, dairə və şəhər məhkəmələri tərəfindən əmək mübahisələri üzrə çıxanları qərarlardan verilən şikayətləri araşdıran apelyasiya instansiyası kimi çıxış edirdi. Onun qərarlarından, öz növbəsində, Ali Məhkəməyə şikayət oluna bilərdi. Peşəkar hakimlərlə yanaşı, onun tərkibinə sahibkarlar və həmkarlar ittifaqı birliklərinin nümayəndələri də daxil olurdu. 1952-ci ildə, əlavə olaraq, Osloda əmək münaqişələri üzrə xüsusi Məhkəmə yaradıldı. O, tətil və boykotların qarşısının alınması məqsədini daşıyırdı (tətil və ya boykot bu məhkəmədə işin baxılmasından sonra baş tuta bilərdi). Bu məhkəmə, əmək işləri üzrə Məhkəmənin formalaşdığı qaydalara əsaslanırdı.

Norveçin məhkəmə idarələri sistemində impiçment Məhkəməsi xüsusi yer tutur. O, hökumət, parlament və ya Ali Məhkəmənin üzvlərinə qarşı irəli sürülən cinayətkarcasına sui-istifadə ittihamlarını nəzərdən keçirir. Onun tərkibinə parlamentin ikinci palatasının 10 və Ali Məhkəmənin beş üzvü daxildir. Bəzən o, bir neçə onillik fasilələrlə çağırılır.

Norveçdə inzibati ədliyyə məhkəmələri yoxdur, lakin, məhkəmə təcrübəsi hazırlamışdır qayda işləyib hazırlamışdır ki, buna əsasən, ümumi məhkəmələr istənilən inzibati orqanların, o cümlədən hökumətin və Koronanın qərarlarından olan şikayətləri qəbul edirdi. Bəzi məhkəmə funksiyalarım Dövlət Sığorta Məhkəməsi yerinə yetirir ki, o da müvafiq dövlət orqanlarının iddialan üzrə şikayətləri qəbul edir.

1962-ci ildən etibarən Norveçdə ombudsman vəzifəsi təsis edilmişdir. O, parlament tərəfindən dörd il müddətinə seçilir və vətəndaşların şikayətləri üzrə və ya şəxsi təşəbbüsü ilə mərkəzi və ya yerli hakimiyyət və ya ayrı-ayn qulluqçular tərəfindən vətəndaşlara münasibət üzrə bütün «haqsız» halları araşdırır. Ombudsman inzibati orqanların qərarlarmı ləğv etmək səlahiyyətinə malik ol-masa da, bildirdiyi mənfi rəy onların ləğvinə gətirib çıxarır.

Ümumi və əksər xüsusi məhkəmələrə hakim vəzifələrinin təyin edilməsi kral tərəfindən ədliyyə nazirinin təqdimatı ilə həyata keçirilir, lakin həmin şəxslər 70 yaşında mütləq təqaüdə çıxmalıdırlar. Hakim vəzifəsinin tutulması üçün mülki xidmət sistemində hüquqi fənlər üzrə müvafiq imtahanların verilməsi, müəyyən iş təcrübəsinin zəruriliyi (vəkil, prokuror, aşağı məhkəmələrin hakimi kimi) və 30 (Ali Məhkəməyə), yaxud 25 yaşa çatmaq tələb olunur. Təcrübədə ilk dəfə hakim vəzifəsinə təyin edilənlərin orta yaşı son onillik ərzində 45 yaş, Ali Məhkəməyə isə - daha yuxarı yaş həddi təşkil edir. Qeyri-peşəkar hakimlər konkret işlərin baxılması üçün müvafiq bələdiyyə şuraları tərəfindən bu məqsədlə hər dörd ildən bir seçilən şəxslərin ümumi siyahısından hakimlər tərəfindən seçilir.

Cinayət işlərinin təhqiqatı, bir qayda olaraq, polis tərəfindən aparılır. Polis rəisləri, cərimə edilən və ya üç aya qədər müddətə azadlıqdan məhrum etmə nəzərdə tutulan əməllərlə əlaqədar, rəsmi olaraq, «xəbərdarlıq» və ya iş məhkəməyə verilmədən cərimə edilməsi ilə kifayətlənirlər. Bu zaman, təqsirkar cərimənin ödənilməsindən imtina edə və məhkəmə araşdırmasını tələb edə bilər. Məhkəmədə göstərilən kateqoriya üzrə təhqiqatı polis məmurları, daha mühüm işlər üzrə isə dairə prokurorları aparır («dövlət vəkilləri»). Onlar da «xəbərdarlıqla», cərimə təyin edilməsi ilə və ya əgər şəxs tərəfindən müəyyən şərtlərə əməl olunursa, təqdim edilən ittihamların vaxtım uzatmağa səlahiyyətlərə malikdirlər. Dairə prokurorları polisin fəaliyyəti üzərində nəzarəti həyata keçirirlər və onların polis orqanlarına göstərişlər vermək, qərarlarını ləğv etmək səlahiyyətinə malikdirlər.

Daha mürəkkəb cinayət işlərinin, xüsusən, təqsirkara ömürlük azadlıqdan məhrum etmə cəzasının təyin edilə biləcəyi işlərin təhqiqatı zamanı ittihamçı tərəf kimi Baş prokuror çıxış edir («baş vəkil»). O, həmçinin, dairə prokurorlarının fəaliyyətinə də nəzarət edir.

Cinayət işi üzrə müdafiəçi və ya mülki prosesdə tərəflərin nümayəndələri vəzifələrinin yerinə yetirilməsini Ədliyyə Nazirliyinin icazə verdiyi, yaxud vəkillik hüququ alan şəxslər həyata keçirə bilərlər. Bunun üçün hüquq təhsilinə malik olmaq, mülki qulluqçular üçün müvafiq imtahanları vermək, müəyyən sığorta təminatmı həyata keçirmək və s. lazımdır. Əyalət məhkəməsində və Ali Məhkəmədə çıxış etmək üçün daha ciddi tələblər irəli sürülür: Ədliyyə nazirinin icazəsini və əvvəlcə «əyalət məhkəməsində vəkil» adını, sonra isə, «Ali Məhkəmədə vəkil» adım almaq lazımdır. Norveç prosessual qaydaları mülki işlərə, hətta Ali Məhkəmədə işlərə baxılması zamanı tərəflərin və-killərlə təmin olunmasını tələb etmir; onlar öz maraqlarını özləri qoruya bilirlər. Məhkəmə məsrəfləri işi uduzan tərəfin üzərinə qoyula bilər və ya hər bir tərəfə öz xərcini ödəmək təklif olunur.

Cinayət törədilməsində ittiham olunanlar, habelə xətaya yol verilməsində, işin konkret vəziyyəti tələb edirsə, təqsirləndirilən şəxsin pulsuz hüquqi yardım almaq imkanı var.

Ф.М. Решетников. «Правовые системы стран мира», М., Изд-во «Норма», 2000.