Xalq qəzeti.-2019.-31 mart.-68.-S.1,7.

 

Ermənistanın Azərbaycana qarşı ərazi iddiaları və soyqırımı siyasəti

 

İsmayıl Hacıyev,

AMEA Naxçıvan Bölməsinin sədri, akademik

 

Erməni şovinist millətçilərinin azərbaycanlılara qarşı soyqırımı siyasətinin iki yüz ildən artıq tarixi vardır. Bu mənfur siyasətin qayəsi azərbaycanlıları öz tarixi torpaqlarından qovmaq, bu ərazilərdə mifik Böyük Ermənistan dövləti yaratmaq olmuşdur. Müəyyən tarixi dövrlərdə bəzi aparıcı dünya dövlətlərinin planlarına uyğun gələn bu siyasəti reallaşdırmaq üçün ardıcıl olaraq ideoloji, hərbi və təşkilati xarakterli tədbirlər həyata keçirilmişdir. Xalqımızın tarixi kobud surətdə təhrif olunmuş, erməni tarixçiləri və ideoloqları toponimlərimizi, mədəniyyət abidələrimizi öz adlarına çıxmaq üçün davamlı səylər göstərmişlər. Onilliklər boyu davam edən soyqırımı siyasəti total ideoloji təcavüz, terror, hətta ayrı-ayrı vaxtlarda tammiqyaslı hərbi əməliyyatlarla müşayiət olunmuşdur.

Heydər Əliyev

Ümummilli lider

 

XX yüzillikdə zaman-zaman Qafqazda məskunlaşmış ermənilərin əli ilə, tarixi Azərbaycan torpaqlarında yaradılmış başabəla Ermənistan dövlətinin təcavüzkar siyasəti ilə xlqımızın bşın bir sır ğır fciələr gətirilib. Böyük dövlətlərin yeritdikləri imperiy siysətinin qəddr və məkrli icrçısı ln ermənilər dəfələrlə zərbycnlılr qrşı etnik təmizləmə, syqırımı, repressiy və deprtsiy törətmiş, xlqımızı ğır məhrumiyyətlərə, milli fciə və məşəqqətlərə düçr etmişlər. Bu qanlı qırğın və köçürülmələrdə yüz minlərlə dinc zərbycnlı milli mənsubiyyətinə görə məhv edilmiş, öz t-bb yurdundn didərgin slınmışdır.

 

Svet hkimiyyəti illərində SSRİ rəhbərlərinin birtərəfli siysət yeritməsi, xlqımız qrşı düzgün mövqe tutmmsının nəticəsi idi ki, biz bu faciələr brədə vxtınd və byektiv söz demək imknın mlik lmmışıq. Əksinə, ermənilərin daim açıq-gizli müdfiə lunmsı, bir sır hllrd nlr qrşı müsbət meyillər gələcək bəllrımızın əssı lmuşdur. Yalnız 1991-ci ildən zərbycn dövlət müstəqilliyini bərp etdikdən snr triximizə, milli tleyimizə və keçmişimizə byektiv ynşmq imknlrı yrnmışdır. Təsdüfi deyildir ki, xlqımızın qrşılşdığı bu fciələrə, əvvəllər göstərilmiş elmi-idelji münsibətə nrzılığını bildirən zərbycn Respubliksının Prezidenti Heydər Əliyev respublik Elmlər kdemiysının üzvləri ilə görüşündə demişdir: XX əsr xlqımız üçün çx müsibətlər əsri lubdur. Gərək nu dğru-düzgün, nə cür, necə lubdurs, elə də yzq. Bunlrın hmısı həm xlqımızın özünü tnımsı, həm də bugünkü siysətimiz üçün lzımdır.

Prezident Heydər Əliyevin 26 mrt 1998-ci il trixdə zərbycnlılrın soyqırımı haqqında verdiyi fərmanda ilk dəfə lrq ermənilərin trix byu zərbycnlılr qrşı törətdikləri bütün bu fciələrə, vəhşiliklərə hüquqi-siysi qiymət verilmişdir. Həmin fərmnd zərbycnlılrın syqırımının bütün mərhələləri öz əksini tpmışdır.

Tarixi həqiqət ondan ibarətdir ki, ermənilər tarixi Azərbaycan torpaqlarında böyük Ermənistn yrtmq xülysı ilə rtıq neçə əsrdir ki, hər cür xəyanət və təcavüz əməllərini işə salmışlar. nlr öz hvdrlrının mddi və mənəvi köməyindən istifdə edərək XX əsrin əvvəllərində, yəni 1905--1907-ci illərdə əvvəlcə Bkıd, snr isə zərbycnın, eləcə də Qfqzın digər reginlrınd türk-müsəlmanların syqırımını həyt keçirmişlər.

zərbycnın görkəmli yzıçısı M.S.rdubdi Qnlı illər, Mir Möhsün Nəvvb isə 19051906-cı illərdə erməni-müsəlmn dvsı kitblrınd zərbycnlılr qrşı həyt keçirilən syqırımı ətrflı qələmə lmışlr. Həmin kitblrd bəhs lunn hdisələr zmnın mətbu nəşrləri, şhidlərin ifdələri, göndərilən məktublr əssınd hzırlnmışdır. Bu mötəbər mənbələrdən ydın lur ki, 1905-ci ilin fevrlınd Bkıd bşlnn erməni-müsəlmn qırğınlrı bir təsdüf nəticəsində deyil, məhz bütün Qfqzın vrlı ermənilərinin zmn-zmn tplndıqlrı bir şəhərdə plnlı şəkildə bş vermişdir.

Ermənilər Bkıd erməni soydaşlarının köməyi ilə istədiklərinə nil lcqlrın, Bkının neft səltənətini əllərinə keçirəcəklərinə və bundn snr bütün Zqfqziydn müsəlmnlrı silh gücünə qvub Ermənistn dövləti yrdcqlrın əmin idilər. Fevrlın 6-dn 10-n qədər Bkıd şiddətlə dvm edən qırğınlr zmnı hər iki tərəfdən tələft min nəfərə çts d ermənilərin niyyətləri bş tutmmış və onlar məğlub lmuşdulr .

1905-ci ilin my yındn bşlyrq Nxçıvn qəzsınd d ermənilərin zərbycnlılr qrşı qırğınlrı bşlmışdı. Nxçıvnd, rdubdd, Cəhri, Çeşməbsr, Tivi, Tumbul və bşq şəhər və kəndlərdə zərbycnlılr qətlə yetirildilər. Bş vermiş hdisələrlə bğlı myın 8-də İrəvnın vitse-quberntru Brnvski, İrəvn şəhər qlvsı ğmlvl birlikdə Nxçıvn şəhər qlvsı Cəfərqulu xn Nxçıvnski bölgəyə gəldilər. Qırğınlr r vermədiyi üçün Tiflisdən generl Əlixnv vrski də Nxçıvn göndərilmişdi. Ermənilər Nxçıvnd d məğlub lduqlrındn növbəti iğtişşlrı İrəvnd törətmişdilər. Onların məqsədi İrəvndn Nxçıvn qədər yl üstə yerləşən müsəlman kəndlərini dğıtmql İrəvn ermənilərini Nxçıvnd hzır əsgəri qüvvələrlə, Nxçıvndn Zəngəzur kimi yl byund ln kəndləri dğıdıb Zəngəzur könüllüləri ilə birləşdirməkdən ibarət idi.

1905-ci ilin my yınd rdubd qəzsının Tivi kəndində ermənilərlə müsəlmnlr rsınd bş vermiş münqişə ilə əlqədr bury 500-ə yxın əsgər və zbit göndərilmişdi. Sənədlərdən ydın lur ki, bu hərbi hissə kənddəki müsəlmnlr qrşı zr tətbiq etmiş, nlrı yurdlrındn qvmuş, dmlrı öldürmüş, əslində isə ermənilərə kömək etmişdilər. Kzklrın köməyindən istifdə edən ermənilər 1905-ci il nybrın 26-d Nxçıvn şəhərindəki müsəlmn bzrını tmm qrət etdikdən snr d vurmuşdulr. Ynğın nəticəsində bzrd 85 dükn, 75 nbr və başqa tikililər ynıb külə dönmüşdü.

1905-1907-ci illərdə lduğu kimi, ermənilər I Düny mühribəsi illərində yrnmış şəritdən də istifdə edərək Qafqazın bir sır ərzilərində, eləcə də Nxçıvn qəzsınd zərbycnlılr qrşı syqırımı siysətini dvm etdirməklə bölgəyə yiyələnmək məqsədlərini gerçəkləşdirməyə çlışmışdılr. 1917-ci ilin ynvrındn bşlyrq bölgənin yrı-yrı kəndlərində zərbycnlılr ermənilər tərəfindən qətlə yetirilmişdi. 1918--1920-ci illərdə zərbycnın bu qədim guşəsi və nun skinləri də bşq trpqlrımız kimi, erməni dşnklrının düşmən siysətinin hədəfinə çevrilmişdi. Həmin illərdə hdisələrin bilvsitə şhidi, Nxçıvn Müsəlmn Milli Kmitəsinin ktibi ln Mirzə Bğır Əliyev gündəlik kimi yazdığı Qanlı günlərimiz əsərində ermənilərin törətdikləri syqırımını, şəhərin özündə və Nxçıvnın müxtəlif bölgələrindəki vəhşilikləri, ndrnik znynın Nxçıvn hücumunu, türklərin Nxçıvn gəlməsini və s. təsvir etmişdir.

Sənədlərdən və rxiv mterillrındn ydın lur ki, 1917-ci ilin dekbr yındn bşlyrq 1920-ci ilin iyul yın kimi erməni hərbi hissələri tərəfindən bşd ndrnik znynın, Nijdenin, Drnun, Gibbnun, Dluxnvun və b. bşçılıq etdikləri erməni quldur dəstələri Nxçıvn, Şərur-Dərələyəz və rdubd qəzlrınd 50-dən rtıq müsəlmn kəndlərinə, Nxçıvn, Şərur-Dərələyəz və r-dubd şəhərlərinə bsqınlr etmiş, əklakı dğıtmış, yndırmış, 73 min 727 nəfəri vəhşicəsinə qətlə yetirmişdir. Qırğından canlarını qurtrnlr isə öz yurdlrındn didərgin düşmüşlər. Lkin bütün bu vəhşiliklərin qrşısını yerli zərbycnlılrın igidliyi və Anadoludan gəlmiş türk əsgərlərinin qrdşlıq köməyi lmış, ermənilərin bölgəyə shib lmq və zərbycnlılrı tmmilə bu bölgədən qvmq və öldürmək plnlrın yl verməmişdir.

1917-ci ilin snu 1918-ci ilin əvvəlində ermənilərin Nxçıvnın d dxil lduğu İrəvn quberniysının müsəlmn kəndlərinin əhlisinə qrşı törətdikləri özbşın-lıqlr və qətllər Türkiyə silhlı qüvvələrinin hərbi əməliyytlr bşlmsın səbəb lmuşdu. 1918-ci il iyunun 4-də Btum şəhərində smnlı dövləti Qfqzın hər üç respubliksı ilə Sülh və dstluq hqqınd müqvilə bğlmışdı. zərbycnl bğlnmış müqvilənin 4-cü mddəsində yzılırdı ki, əgər ölkədə syişi və nun təhlükəsizliyini təmin etməyə ehtiyc lrs, smnlı impertrluğu zərbycn hökumətinə silhlı qüvvə ilə yrdım göstərməyi öz öhdəsinə götürür.

Btum müqviləsinin şərtləri və nlr əssən də zərbycn Xlq Cümhuriyyəti rəhbərlərinin Türkiyəyə mürciəti, həm də ermənilərin Nxçıvn bölgəsindəki z-ğınlıqlrı smnlı dövlətini qəti tədbirlər görməyə vdr etdi. Cəfərqulu xn Nxçıvnskinin və Kərim xn İrəvnlının xhişlərindən snr 1918-ci il myın 16-d Xəlil bəyin bşçılığı ilə türk qoşunları Nxçıvn gəldi.

ndrnik znynın quldur dəstələrinin bölgədə törətdikləri vəhşilikləri görən və zərbycnlı əhlini xils etməyə çlışn Türkiyə 1918-ci ilin yyınd Nxçıvn bölgəsinə Kzım Qrbəkir Pşnın kmndnlığı ltınd silhlı qüvvələrin ön hissələrini yeritdi. Nxçıvn bölgəsinin müdfiəsi Kzım Qrbəkir pşnın kmndnlığı ltınd ln I Qfqz klrdusun tpşırıldı. Bun görə də Kzım Qrbəkir Pş vqustun 7-də Nxçıvnd öz qərargahını qurdu. Bununl d Zəngəzur və nun ətrfınd ndrnikin bşçılığı ltınd tplşn 8 minlik erməni qşununun Nxçıvn hücumunun qrşısı lındı. Türk rdusu əhlini ermənilərin qırğınındn xils etdi.

Bu zmn bölgənin dxilində sbitlik və əmin-mnlıq yrndı. Dşnk quldur dəstələri bury yq bs bilmirdilər. Əhli təhlükəsiz yşyırdı. Lkin Nxçıvn cmtının dinc yşmsı cəmi bir neçə y dvm etdi. Türkiyə I Düny mühribəsi nəticəsində ntnt dövlətləri ilə bğldığı Mudrs müqviləsinin 11-ci mddəsinə görə, bir sır yerlərdən, cümlədən zərbycndn d qşunlrını çıxrmlı ldu. Kzım Qrbəkir pşnın kmndnlığı ltınd türk qşunu nybrın 1-də Nxçıvnı tərk etdi. Bu hdisənin Nxçıvnın vəziyyətinə necə təsir göstərməsi Nxçıvn Milli Kmitəsinin sədri Cəfərqulu xnın sözləri ilə belə səciyyələnirdi: Türklər getdilər, yenə bizdə müsəlmn kənd və qəsəbələrinin məhv edilməsi, heç bir günhı lmyn zərbycnlı qdın və uşqlrın döyülməsi və öldürülməsinin qnlı səhifələri təkrr lunmğ bşldı. Yenə də İrəvn quberniysınd ermənilər tərəfindən qəddr ölümə məhkum edilmiş n minlərlə müsəlmnın ürəkprçlyn qışqırıq və nlələri göyə yüksəldi.

1919-cu ilin ynvrındn ingilislərə rxlnn ermənilər bölgəyə bsqınlr edir, zərbycnlılr divn tuturdulr. Ermənistnın Nxçıvn trpqlrın yiyələnmək cəhdləri 1919-cu ilin yzınd dh d qüvvətləndi. İngilislərin köməyi ilə nlr my yının 20-dən erməni idrəçiliyini yrtslr d iyulun 25-də Nxçıvn bölgəsinin əhlisi erməniləri əzərək ərzidən qvdulr. Nəticədə, 1919-cu ilin vqustun 30-d Səməd bəy Cəmillinski Nxçıvnın generl-quberntru təyin lundu. Xəlil bəy qşunlrın bş kmndnı, Klblı xn isə nun köməkçisi təyin lundu.

1919-cu ilin snundn etibrən Türkiyənin Nxçıvn bölgəsinə hərbi-siysi yrdımı yenidən qüvvətlənməyə bşldı. Mustf Kml Pşnın xüsusi tpşırığı ilə Güney Qfqz gələn Xəlil pş ndlu ilə zərbycnı birləşdirən Nxçıvn kridrunun təhlükəsizliyini təmin etməklə, öz silhlı qüvvələrini bölgə əhlisinin silhlı mübrizəsinə yönəldirdi. Myr Xəlil bəy Türkiyə hərbi nümyəndəliyinin bşçısı kimi yenə də öz fəliyyətini dvm etdirir, bölgənin müdfiə işlərinə yrdım göstərir, ermənilər tərəfindən zərbycnlılr qrşı törədilə biləcək vəhşiliklərin qrşısı lınırdı.

1920-ci ilin mrtınd Kzım Qrbəkir pşnın Əli Teymur bəyin bşçılığı ilə göndərdiyi türk qşunlrı nxçıvnlı qrdşlrının köməyinə vxtınd çtmış və yerli qüvvələrlə birlikdə ermənilərə ğır zərbələr vurmuşdulr. Türkiyə hərbi nümyəndəliyi yerli silhlı qüvvələrin bşçılrı ilə birlikdə bölgənin ermənilərdən müdfiəsi üçün tədbirlər hzırlyıb və uğurl həyt keçirmişdilər. Ermənilər rdubdd ciddi təhlükə yrtdıqlrındn Türkiyədən Ədib bəyin bşçılığı ilə 500 nəfərlik hərbi hissə gəlmiş və z kəndi yxınlığınd düşməni əzərək qvmuş və rdubd ətrfınd uğurlu hərbi əməliyytlr həyt keçirmişdilər.

1920-ci ilin prelin 28-də Bkı, iyulun 28-də isə Nxçıvn rus rdusu tərəfindən işğl edildi. Vəziyyətin dəyişdiyini görən bir qrup Nxçıvn ziylısı, ərzinin ermənilərə verilməsi təhlükəsini rdn qldırmq üçün Nxçıvn mhlını Svet Ssilist Respubliksı eln etdilər. Bu zmn Nxçıvnd yerli özünümüdfiə hərbi qüvvələri, işğlçı rus rdusu və ermənilərdən müdfiəyə kömək edən türk qşunlrı vr idi. Rus işğlçılrı türk qşunlrının burdn çıxrılmsını tələb edirdilər. 1920-ci ilin vqust yınd svet-türk dnışıqlrın əssən, hər iki tərəfin qşunlrı Nxçıvnd sxlnıldı.

1920-ci il dekbrın 1-də zərbycnın digər mhllrı ilə birlikdə Nxçıvnın d Ermənistn verilməsi hqqınd bəynt verildi. Dekbrın 5-dən etibrən yerli əhlinin bu kt qrşı kəskin çıxışlrı bş verdi. Respublik İnqilb Kmitəsinin üzvü və Ədliyyə kmissrı Behbud bəy Şhtxtinski Nxçıvn gəldi və əhli ilə görüşlərində çıqc dedi: Siz trpğınızl birlikdə öz müstəqilliyinizi sxlmq istəyirsinizsə, burd istind edə biləcəyiniz yegnə qüvvə Türkiyə qşunlrıdır. Xlq qşunlrın ətrfınd sıx birləşməlidir. Sizin müstəqilliyinizi və trpqlrınızı ylnız nlr qruycqlr və sizi ğır fəlkətdən xils edəcəklər.

Göründüyü kimi, Türkiyə Nxçıvnın ermənilər tərəfindən işğlın qrşı ölüm-dirim mübrizəsi prn döyüşkən əhliyə dim diplmtik və hərbi yrdım göstərmiş, ermənilər tərəfindən yerli zərbycnlılr qrşı syqırımının qrşısını lmış, ən bşlıcsı isə bu qədim türk yurdunun erməni əlinə keçməsinə imkn verməmişdir. Nxçıvn svetləşsə də Mustf Kml ttürk və Kzım Qrbəkir pş ermənilərin iddilrı ilə əlqədr Nxçıvnın gələcək tleyi ilə bğlı nrht idilər. Onlar bilirdilər ki, Mskvnın və kmmunistlərin təzyiqi ilə zərbycn hökuməti Nxçıvnı Ermənistn güzəştə gedə bilər. zərbycn Hərbi İnqilb Kmitəsinin yuxrıd dı çəkilən 1 dekbr trixli bəyntınd belə təşəbbüs göstə-rilmişdi. Türkiyənin işə qrışmsı ilə bunun qrşısı lınmışdı. n görə də Veysəl bəyin bşçılığı ilə türk qşunlrı hələ də Nxçıvnd qlmqd idi.

Türkiyənin bu himyəsi və nrhtlığı Rusiy diplmtiysını ciddi təşvişə slmışdı. nlr gümn edirdilər ki, Türkiyə sərhəddində yerləşən Nxçıvnl öz rsınd bufer zn yrd bilərlər. n görə də Rusiy diplmtiysı müəyyən kmprmisə getməli ls d, Qfqzd Türkiyə ilə dstluq və qrdşlıq hqqınd müqvilə bğlmğ çlışırdı. Mskv dnışıqlrınd Türkiyə tərəfi Nxçıvn məsələsində heç bir kmprmisə getməyə rzı deyildi. Türkiyə bildirirdi ki, qşunlrını Nxçıvndn şərtlə çıxrcqdır ki, Rusiy hökuməti Nxçıvnı zərbycnın tərkib hissəsi lduğunu rəsmi şəkildə təsdiq etsin.

Mskv dnışıqlrının getdiyi dövrdə Rusiyy təzyiq göstərmək məqsədilə Kzım Qrbəkir pş qşun yeridib Btumu tutdu. Eyni vxtd Zqfqziyy hücum etmək brədə Bəkir Smi bəy İngiltərənin bş nziri L.Crcl dnışıqlr prdı. Svet nümyəndə heyətinin bşçısı G.Çiçerin Nxçıvn məsələsində güzəştə getməyə məcbur ldu. Mskv müqviləsinin (16 mrt 1921) 3-cü mddəsinə əssən, belə bir qrşılıqlı qərr gəlindi: Nxçıvn vilyəti bu müqvilənin I (B) əlvəsində göstərilən sərhədlərdə zərbycnın himyəsi ltınd, həmin prtektrtı zərbycnın heç bir üçüncü dövlətə güzəştə getməməsi şərtilə muxtr ərzi təşkil edir.

Türk dövlətinin, Mustf Kml pşnın səyləri nəticəsində Nxçıvn məsələsi özünün ədlətli həllini tpdı. Qrs müqviləsi (13 ktybr 1921) Nxçıvnın ərzi mənsubiyyəti məsələsini bir dh təsdiqlədi, nun sərhədlərini qəti surətdə müəyyənləşdirdi. Müqvilənin 5-ci mddəsində yzılırdı ki, Nxçıvn vilyəti bu müqvilənin 3-cü əlvəsində müəyyən lunn sərhədlər dxilində zərbycnın himyəsi ltınd muxtr ərzi təşkil edir.

Türkiyə Cümhuriyyətinin bnisi Mustf Kml ttürkün rdıcıl və səmərəli diplmtik fəliyyəti, Kzım Qrbəkir pşnın bşçılığı ilə türk qşunlrının hərbi yrdımı və Nxçıvn mhlı əhlisinin qətiyyətli mövqeyi bölgə əhlisini erməni qırğınlrındn xils etdi və bğlnmış müqvilələr nəticəsində bölgənin ərzi mənsubiyyəti məsələsi zərbycn üçün qnuni və ədlətli qydd həll lundu.

XX yüzilliyin snrkı trixi mərhələlərində də bölgənin təhlükəsizliyinin qrunub sxlnılmsınd Türkiyə Cümhuriyyəti Qrs müqviləsinin şərtlərinin verdiyi imknlrdn istifdə edərək həmişə öz sözünü demiş, bölgənin qrunmsınd səmərəli fəliyyət göstərmişdir. zərbycn öz müstəqilliyini bərp etdikdən snr nun müstəqilliyini tnıyn ilk ölkə Türkiyə Cümhuriyyəti lmuşdur. 90-cı illərin əvvəllərində ermənilər Nxçıvn silhlı hücum edərkən Qrs müqviləsi yenidən gündəmə gəlmiş və Türkiyə dövləti bu shədə söz shibi lduğunu bir dh bəyn etmişdir. Dğlıq Qrbğ prblemi ilə bğlı zərbycnı bütün beynəlxlq təşkiltlrd müdfiə edən, hər shədə ölkəmizi dəstəkləyən Türkiyə Cümhuriyyətidir.

Nxçıvn bölgəsinin ərzisinin qrunmsınd, düşmən əlinə keçməsinə yl verilməməsi uğrund prılan mübrizədə, zərbycnlılrın syqırımın məruz qlmsının rdn qldırılmsınd, zərbycnı, eləcə də Nxçıvn bölgəsinin istiqllı ylund, dşnklr qrşı prıln mücdilədə 1130 nəfər qəhrəmn türk əsgəri və zbiti həlk lmuşdur. Xlqımız qəhrəmncsın öz cnını qurbn vermiş türk əsgərlərinin xtirəsini həmişə əziz tutmuş və nlrın xtirəsinə Bkıd və Nxçıvnd bidələr ucltmışlr.

Bu yaxınlarda Naxçıvan diyarının 1924-cü ilə aid bir xəritəsinə rast gəldik. Xəritə 2-ci dərəcəli kartqraf N.Rıbakv tərəfindən tərtib edilmiş və çəkilmişdir. Burada Naxçıvanın ərazisi və əsas yaşayış məntəqələri öz əksini tapmışdır. Xəritədə Naxçıvanla Ermənistan arasındakı mübahisəli ərazilər xüsusi laraq göstərilmişdir. Bunlar indiki Şərur, Kəngərli, Babək, Şahbuz raynları ilə Ermənistan SSR arasındakı 279 hektar ərazi və rdubad raynu ilə Zəngilan arasında qədim Azərbaycan trpağı lan Zəngəzur ərazisinin bir hissəsidir. Qeyd etməliyik ki, tarixi ərazilərimiz lan Kilit və Qarçevan Naxçıvan muxtariyyətinin sərhədləri içərisində özünə yer almışdır ki, bu da müəllifin byektiv mövqeyi kimi dəyərləndirilə bilər.

Azərbaycanın müxtəlif ərazilərinə, eləcə də nun ayrılmaz bir hissəsi lan Naxçıvana qarşı ermənilər trpaq iddiaları ilə çıxış etmiş, indi də bu mərəzlərindən əl çəkməmişlər. Etiraf etməliyik ki, ermənilər bir çx hallarda məqsədlərinə nail lmuşlar. nlar Azərbaycanın bir sıra trpaqlarını Ermənistana birləşdirə bilmişlər. Böyük Ermənistan yaratmaq xülyası ilə yaşayan erməni daşnakları min bir hiylə ilə bəzi trpaqlarımızı əlimizdən almışlar. Azərbaycan güzəştə getdikcə nların iştahı daha da artmışdır. Bu ylla Zəngəzur mahalı, Göyçə trpaqları, Vedibasar ərazisi əlimizdən alınmışdır. Beləliklə, Naxçıvan Şimali Azərbaycandan ayrı düşmüşdür. Kərki kəndi işğal lunmuş, neçə-neçə kəndimiz əsassız qərarlarla ermənilərə verilmişdir.

Məlumdur ki, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin mövcudluğu zamanı nun ərazisi 114 min kvadratkilmetr idi. Bunun 97,4 min kvadratkilmetri mübahisəsiz, 16,6 min kvadratkilometri isə mübahisəli ərazilər idi. Lakin nəinki mübahisəli ərazilərdən, heç bir mübahisə dğurmayan ərazilərdən də trpaqlar itirdik. Dağlıq Qarabağ hadisələrinə qədər 86,6 min kvadratkilmetr əraziyə sahib idik. Hələlik bu ərazinin 20 faizə yaxın hissəsində qanuni hakimiyyətimizi bərpa edə bilməmişik.

Naxçıvana gəldikdə isə, vaxtı ilə o tay-bu taylı Azərbaycanın rtasında yerləşən bu qədim diyar indi ərazicə Şimali Azərbaycandan aralı düşmüşdür. Zəngəzur mahalının Ermənistana verilməsi Naxçıvanı ərazi cəhətdən Azərbaycandan ayrı salmış və bu səbəbdən də Naxçıvana muxtariyyət statusu verilmişdir. Bununla əlaqədar ulu öndər Heydər Əliyev demişdir: Əgər Zəngəzur mahalının Ermənistana verilməsi lmasaydı, bəlkə də, Naxçıvanın muxtariyyəti də lazım deyildi və Azərbaycan vahid əraziyə malik lan bir ölkə idi.

Naxçıvan qədim dövlətlərin tərkibində landa da Azərbaycandan ayrı lmamış, bu dövlətlərin ən inkişaf etmiş əyalətlərində biri olmuşdur. Bu ərazidə Naxçıvanşahlıq, Azərbaycan Atabəyləri dövləti, Naxçıvan xanlığı, Araz-Türk Respublikası kimi dövlət qurumları mövcud lmuşdur. Naxçıvan xanlığının ərazisi indikindən xeyli böyük lmuş, Dərələyəz və Zəngəzur trpaqlarının da çx hissəsini əhatə edirdi, ümumi sahəsi isə 9,4 min kvadratkilmetr idi. Xanlığın tərkibində 7 mahal və 2 şəhər var idi. Bəhs lunan xəritədə göstərildiyi kimi, 1929-cu ilədək Naxçıvan MSSR-in ərazisi 5 min 988 kvadratkilmetr idisə, snra itirilmiş trpaqların hesabına azalaraq 5 min 363 kvadratkilmetrə endi. 625 kvadrat kilometr ərazi itirildi. Tarixə müraciət etməklə bu məsələnin mahiyyətinə diqqət yetirək.

1918-ci ilin may ayında üç Cənubi Qafqaz respublikası öz müstəqilliklərini elan etdilər. Bu respublikalar yarananda nların ərazi və sərhədləri hələ müəyyənləşdirilməmişdi. Yeni yaranan Ermənistan dövlətinin (Ararat Respublikasının) mərkəzi də yx idi. Azərbaycan Demkratik Respublikasının rəhbərləri humanistlik edərək İrəvanı ermənilərə güzəştə getdilər. Bu mərhələlərdə Ermənistan rəhbərləri niyyətlərini hələ gizlədirdilər. Lakin tezliklə məlum ldu ki, ermənilərlə bütün mübahisələr qurtarmayıb. da məlum oldu ki, Ermənistan Azərbaycan ərazi-lərini ələ keçirmək üçün başkəsənlərini işə salıb.

1918-ci il iyun ayının əvvəllərindən başlayaraq Naxçıvana qarşı erməni hücumları, vəhşilikləri başlandı. 1918-1920-ci illərdə ermənilər Naxçıvanı tutmaq, bu əraziyə sahib lmaq üçün hər cür vasitədən istifadə edirdilər. Və nəticədə əhalinin 38 faizi ermənilərlə aparılan döyüşlərdə həlak ldu. Bununla belə qəhrə-man naxçıvanlılar erməni işgalçılarını ərazidən qvdular.

Ermənistan Respublikasının birinci baş naziri vanes Kaçaznuni 1923-cü ildə etiraf etmişdi ki, inzibati tədbirlərlə müsəlman raynlarında qayda-qanun yarada bilmədik, silaha əl atmağa, qşun yeritməyə, dağıtmağa və qırğın salmağa məcbur lduq və hətta uğursuzluğa uğradıq. Vedibasar, Şərur, Naxçıvan kimi mühüm yerlərdə öz hakimiyyətimizi hətta silah gücünə qura bilmədik, məğlub lduq və geri çəkildik.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin baş naziri N.Yusifbəyli isə yazırdı ki, Cəsur naxçıvanlılar, şərurlular özləri bu məsələni (Azərbaycan Cümhuriyyəti ilə birləşmək məsələsini İ.H.) həll etdilər. nlar həyatlarını, ailələrinin şərəfini və əmlaklarını risk edərək, dğma trpağa Vətənə birləşmək üçün özləri ayağa qalxdılar, azad ldular. Azərbaycan Sovet Respublikası hökumətinin Mskvadakı səlahiyyətli nümayəndəsi B.Şaxtaxtinski isə 1920-ci il avqustun 13-də Leninə göndərdiyi məktubda yazırdı: Naxçıvan ölkəsi əhalisi bir neçə il ərzində öz müstəqilliyini daşnaklardan qruyub saxladı. Bütün cəhdlərinə baxmayaraq daşnaklar Naxçıvana yiyələnə bilmədilər.

Bu da bir həqiqətdir ki, 1920-ci ilə qədər öz məqsədlərinə nail la bilməyən ermənilər, blşevik rəhbərlərinin ikiüzlü, məkrli siyasətləri nəticəsində mərhələ-mərhələ arzularını gerçəkləşdirdilər. Blşeviklər sonrakı illərdə bir sıra ərazilərimizi qeyri-qanuni laraq ermənilərə verdilər. Zaqafqaziyada Svet hakimiyyətinin qurulduğu dövrdə Azərbaycanın tarixən Naxçıvanla bağlı lan Zəngəzur, Dərələyəz, Qəmərli, İrəvan və Göycə mahalları və başqa dilbər guşələri də Rusiyanın havadarlığı ilə Ermənistan tərəfindən asanlıqla ələ keçirildi.

Ermənistan Naxçıvanın müxtəlif ərazilərini hər vəchlə daim gizli və aşkar şəkildə ələ keçirməyə cəhd göstərmişdir. 1920-ci ilin yayında Azərbaycanın Zəngəzur, Naxçıvan və Şərur-Dərələyəz kimi mübahisəsiz trpaqları uğrunda Svet Rusiyası ilə daşnak Ermənistanı arasında hərbi əməliyyatlarla yanaşı, gizli siyasi və diplmatik danışıqlar da davam etdirilmiş, Azərbaycanın iştirakı lmadan nun trpaqlarının Ermənistana verilməsi məsələsi müzakirə lunmuşdu. N. Nərimanv V. Leninə məktubunda yazırdı: Dəhşətli vəziyyət yaranmışdı. Mərkəz Gürcüstan və Ermənistanın müstəqilliyini, Azərbaycanın isə istiqlaliyyətini tanımış, lakin eyni zamanda, həmin mərkəz Azərbaycanın tamamilə mübahisəsiz ərazilərini Ermə-nistana verir.

Baxmayaraq ki, 1921-ci ildə Azərbaycanın, Ermənistanın, Gürcüstanın, Türkiyənin səlahiyyətli nümayəndələrinin RSFSR-in nümayəndəsinin iştirakı ilə imzaladıqları Qars müqaviləsi ilə öz üzərlərinə öhdəliklər götürmüşdülər. Həmin müqavilənin birinci maddəsində göstərilirdi ki, Razılığa gələn tərəflər ərazi məsələləri barədə əvvəlki müqavilələrin qüvvəsini itirmiş hesab edirlər. Zaqafqaziya respublikaları bir-birinə qarşı ərazi iddiaları ilə tələb qaldırmamağı və üçüncü bir ölkəyə də bu imkanı verməməyi öhdəsinə götürürlər.

Qars müqaviləsinin 3-cü əlavəsində göstərilən sərhədlər daxilində Naxçıvan ölkəsi Azərbaycanın himayəsi altında muxtar ərazi təşkil etdi. Naxçıvan ərazisi başlığı altında verilən əlavədə Ermənistan SSR ilə Naxçıvan Muxtar Respublikası arasındakı sərhəd xəttinin keçdiyi əsas nöqtələr aşağıdakı kimi göstərildi:

Naxçıvan ərazisi Urmiya kəndindən başlayır, radan düz xətt ilə Arazdəyən stansiyasına (bu stansiya Ermənistan SSR-ə qalacaq), snra düz xətt ilə Daşburun dağının (3142) qərbinə, radan Daşburun dağının suayrıcısını (4108), Cəhənnəmdərəsi çayını, Bağırsaq dağının suayrıcısını (6607 və ya 6587) keçərək, Rd. (Bulaq) yazısının cənubundan keçmiş İrəvan və Şərur-Dərələyəz qəzalarının inzibati sərhədləri ilə gedərək, 6629 yüksəkliyindən Kömürlüdağa (6839 və ya 6930), radan 3080 yüksəkliyinə, Sayatdağa (7868), Qurdqulaq kəndinə, Həməsür dağına (8160), 8022 yüksəkliyinə, Küküdağa (10282) və (nəhayət) keçmiş Naxçıvan qəzasının şərqi inzibati sərhəddində qurtarır.

Naxçıvanın sərhədləri dəqiq göstərilsə də, ermənilər məqsədli surətdə snrakı illərdə tərtib edilmiş xəritələrdə arzularını gerçəkləşdirmişlər. Belə ki, 1924, 1928, 1932-ci illərdəki xəritələrdə Naxçıvan ərazisi dəqiq göstərilsə də, 1929, 1942, 1952, 1955, 1963-cü il xəritələrində saxtakarlığa yl verilmiş və beləliklə, Arazdəyən stansiyası bölgəsindən 400 hektar, Şahbuz raynunun Kükü ərazisindən 450 hektar ərazi Ermənistan SSR ərazisinə qatılmışdır. Yenə Şahbuz raynu ərazisində Camışölən zirvəsində 100 hektar ərazi 1982-ci ildə tərtib edilmiş xəritədə Ermənistan trpaqları kimi göstərilmişdir.

Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, Rıbakvun işlədiyi 1924-cü il xəritəsi (1:25000 miqyaslı) byektivliyi, təkmil və dəqiqliyi ilə seçilir. Qəribədir ki, bu xəritə sn illərə qədər üzə çıxarılmamışdır. Bu xəritədə Sədərək kəndinin Həsənqulu bağı deyilən ərazi düzgün laraq Naxçıvan Muxtar Respublikası ərazisinə daxil edilmişdir. 1929-cu il xəritəsində isə, əksinə, Həsənqulu bağı Ermənistan SSR ərazisi kimi göstərilmişdir.

Qars müqaviləsi ilə Naxçıvan Muxtar Respublikasının Azərbaycanın tərkibində lmasını rəsmən qəbul etməyə məcbur lan Ermənistan SSR sonrakı dövrə Naxçıvana qarşı ərazi iddialarından, nu özünə birləşdirmək niyyətlərindən əl çəkməmişdir. Ermənistanın hakim dairələri Mskvadakı himayədarlarının köməyi ilə Naxçıvanın bəzi trpaqlarını qparıb öz ərazilərinə birləşdirməyə nail lmuşlar. 1929-cu il 18 fevralda Zaqafqaziya MİK-in qərarı ilə Naxçıvanın 625 kv.km ərazisi-Şərur qəzasının Qurdqulaq, Xaçik, Hradiz, Naxçıvan qəzası Şahbuz nahi-yəsinin ğbin, Ağxəç, Almalı, İtqıran, Sultanbəy kəndləri, rdubad qəzasının Qarçevan kəndi, habelə Kilit kəndi trpaqlarının bir hissəsi Ermənistana verilmişdir.

Göründüyü kimi, heç bir hüquqi əsası lmayan bu qərarla, Türkiyə hökumətinin razılığı və xəbəri lmadan Qars müqaviləsinin şərtləri pzulmuş, Naxçıvan Muxtar Respublikasının 10-a yaxın kəndi əkin sahələri, tlaqları, biçənəkləri və sair ilə birlikdə əlimizdən alınmışdır. Açıq etiraf etməliyik ki, yaranmış şəraitdən istifadə edən ermənilərin istəklərinə Azərbaycan rəhbərliyi lazımi müqavimət göstərə bilməmişdir.

Bütün bunlardan istifadə edən ermənilər yeni-yeni trpaqlar ələ keçirmək istəyində lmuşlar. nlar 1930-cu ildə Aldərə, Lehvaz, Astazur, Nüvədi və başqa yaşayış məntəqələrini Ermənistana birləşdirmiş və bu ərazidə Mehri rayonunu yaratmışlar. Yenə də Qars müqaviləsinin şərtlərini kbud surətdə pzaraq Zaqafqaziya Svetləri MİK Rəyasət Heyətinin 1938-ci il 5 mart tarixli iclasının qərarına əsasən Şərurun Sədərək və Kərki kəndləri ətrafındakı bəzi ərazilər də Ermənistana verilmişdir.

Tarixin snrakı mərhələlərində ermənilər qədər azğınlaşmışlar ki, artıq ayrı-ayrı əraziləri yx, bütövlükdə, Naxçıvanın Ermənistana verilməsini dövlət səviyyəsində qaldırmışlar. Lakin nların arzuları ürəklərində qalmış, məsələni öz xeyirlərinə həll edə bilməmişlər. Erməni daşnakları indi də bu sərsəm xülyalarla yaşayırlar. Keçən əsrin 80-ci illərin snu-90-cı illərin əvvəllərində Ermənistan hərbi ylla Naxçıvan Muxtar Respublikasına təcavüz etsə də, məqsədinə nail la bilməmişdir. Bununla belə, erməni daşnakları rus rdusunun köməyi ilə 1990-cı ilin yanvarında Kərki kəndini işğal etmiş, digər əraziləri tutmağa başlamışlar. Lakin ulu öndər Heydər Əliyevin Naxçıvanda yaşayıb fəaliyyət göstərməsi Naxçıvanı erməni işğalından xilas etmişdir.

Bu gün də erməni xisləti, erməni təbliğatı öz işindədir. nlar beynəlxalq ictimaiyyəti çaşdırmaq üçün Naxçıvanla, nun tarixi və abidələri ilə bağlı heç bir elmi əsası lmayan uydurmalar irəli sürür, kitablar çap etdirir, knfranslar keçirirlər. Respublika ziyalıları, elmi ictimaiyyət ermənilərin bu uydurma təbliğatlarını axıradək ifşa etməli, beynəlxalq ictimaiyyətə dğru-düzgün məlumat çatdırmalıdırlar. Bunun üçün bütün vasitələrdən istifadə edilməlidir. Xalqımızın ümummilli lideri Heydər Əliyevin dediyi kimi: Bütün bu iddiaların əsassız, uydurma lduğunu beynəlxalq aləmdə sübut etməliyik. Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü nəinki indiki dövrdə, gələcək nəsillər üçün də qruyub saxlamalıyıq.