İki sahil.-2018.-1 fevral.-╣20.-S.5,11.

 

Nizami Cəfərov: Azərbay˝an Xalq Đümhuriyyətinin yüz illik yubileyi azərbay˝ançılıq ideologiyasının təntənəsidir

 

Prezident İlham Əliyevin Sərəncamına əsasən 2018-ci ilin ôAzərbay˝an Xalq Đümhuriyyəti İliö elan edilməsi cəmiyyətin bütün təbəqələri, xüsusən elmi ictimaiyyət arasında geniş əks-səda doğurub və böyük rəğbətlə qarşılanıb. Milli Məclisin deputatı, akademik Nizami Cəfərovun AZƏRTAC-a təqdim etdiyi analitik məqaləsində Prezidentin Sərəncamının tarixi əhəmiyyətindən bəhs olunur, Azərbay˝an Xalq Đümhuriyyətinin yüz illik yubileyi fonunda azərbay˝ançılıq ideologiyasının formalaşması və inkişafı mərhələləri araşdırılır.

 

Azərbay˝an Respublikası öz müstəqilliyinin iyirmi beş illiyindən sonra varisi olduğu Azərbay˝an Xalq Đümhuriyyətinin yüz illiyini qeyd etməyə başlayıb, Azərbay˝an Respublikasının Prezidentinin Sərən˝amı ilə 2018-˝i il ôAzərbay˝an Xalq Đümhuriyyəti İliö elan olunub.

Azərbay˝ançılıq ideologiyasının etnoqrafik kökləri Azərbay˝an xalqının tarixinin təşəkkül dövrlərinə gedib çıxsa da, bu ideologiya XIX əsrin sonu, XX əsrin əvvəllərində formalaşıb, Azərbay˝an Xalq Đümhuriyyəti illərində (1918-1920) isə ilk dəfə rəsmi şəkildə etiraf olunaraq, xalq kütlələri arasında yayılmağa başlayıb.

Məlum olduğu kimi, azərbay˝ançılıq ideologiyasının həm i˝timai-siyasi baxımdan formalaşıb modelləşməsində, həm yeni yaranmış dövlətin məfkurəsi olaraq siyasi praktikaya tətbiqində, həm də kütləviləşməsində M.Ə.Rəsulzadənin xidmətləri kifayət qədər böyükdür. Lakin bu ideologiyanın təbii-etnoqrafik enerjisi o qədər gü˝lü, xalqın sosial-siyasi, mədəni özünüifadə inersiyasının təzahürü baxımından o qədər vüsətli idi ki, birin˝isi, onu bir və ya bir neçə şəxsin istedadı (və intellekti) miqyasına sığışdırmaq imkan xari˝indədir; ikin˝isi, XIX əsrin sonu, XX əsrin əvvəllərində onlarla elə görkəmli Azərbay˝an ziyalıları yetişmişlər ki, azərbay˝ançılıq ideologiyasının formalaşmasını onların məfkurə mübarizələrindən kənarda təsəvvür etmək ümumən mümkün deyil və nəhayət, üçün˝üsü, belə bir mühüm faktı da nəzərdən qaçırmaq olmaz ki, milli ideologiya axtarışı ehtiya˝ı XIX əsrin sonu, XX əsrin əvvəlləri Azərbay˝an i˝timai varlığının təbiətində, ruhunda idi.

Azərbay˝ançılıq ideologiyası XIX əsrin sonu, XX əsrin əvvəllərində formalaşdıqdan, yaxud təşəkkül tapdıqdan sonra bir əsrdən artıq mürəkkəb, ziddiyyətli, habelə mənsub olduğu xalqın iradəsini ifadə etdiyindən ardı˝ıl, davamlı bir təkamül yolu keçib. Bu təkamül yolunun, fikrimiz˝ə, aşağıdakı mərhələləri var:

1) XX əsrin 20-˝i, 30-˝u illəri;

2) XX əsrin 30-˝u illərinin sonlarından 80-˝i illərinin ortalarına qədər;

3) XX əsrin 80-˝i illərinin ortalarından XXI əsrin ilk illərinə qədər;

4) XXI əsrin ilk illərindən etibarənů

Azərbay˝ançılıq ideologiyasının təkamülündə İlham Əliyev mərhələsi XXI əsrin ilk illərindən başlayır və bizim günlərdə həm inamla, böyük enerji ilə, həm də miqyasını genişləndirərək (və təkmilləşərək) davam edir.

Müşahidələr (və araşdırmalar) göstərir ki, müasir mərhələdə - İlham Əliyev mərhələsində azərbay˝ançılıq ideologiyasının təkamülünü bir sıra mühüm əlamətlər şərtləndirir ki, onlardan birin˝isi həmin ideologiyanın tarixinə (bu tarixin bütün yönlərilə obyektiv öyrənilib mənimsənilməsinə) elmi, i˝timai-siyasi və mədəni marağın indiyə qədər görünməmiş bir şəkildə artmasıdır.

Bu gün ölkədəki iqtisadi, i˝timai-siyasi və intellektual-mədəni şərait imkan verir ki, azərbay˝ançılıq ideologiyasının keçdiyi tarixi yol hərtərəfli, dərindən və geniş müzakirələr əsasında ne˝ə varsa, o ˝ür araşdırılıb öyrənilsin, xüsusilə gən˝ nəslin Azərbay˝an xalqını, Azərbay˝an dövlətini müstəqilliyə gətirib çıxaran milli ideologiya, onun hansı müzakirələrdə, mübahisələrdə və münaqişələrdə formalaşdığı, elə˝ə də Əli bəy Hüseynzadə, Məhəmməd ağa Şahtaxtinski, Əhməd bəy Ağayev, Nəriman Nərimanov, Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, Səmədağa Ağamalıoğlu, Səməd Vurğun, Mirzə İbrahimov, Rəsul Rza, Bəxtiyar Vahabzadə, Anar, Elçin kimi müxtəlif miqyaslı və mövqeli milli ideoloqların təfəkkür tər˝ümeyi-halları haqqında kifayət qədər aydın (və mükəmməl) təsəvvürləri olsun. Halbuki bu imkan əvvəlki mərhələlərdə ya yox idi, ya da müxtəlif səbəblər üzündən bu və ya digər dərə˝ədə məhdud olmuşdu.

Azərbay˝an Prezidenti İlham Əliyevin 2014-˝ü il 21 yanvar tarixli Sərən˝amı ilə ôtürk xalqlarının mədəni inteqrasiyasının məfkurə kimi təşəkkül tapmasında mühüm rol oynayan, müasir ˝əmiyyət quru˝uluğunda demokratik prinsiplərin ənənəvi dəyərlər zəminində bərqərar olmasının va˝ibliyini irəli sürən və müstəqil milli dövlətçiliyin nəzəri əsaslarının hazırlanmasında yaxından iştirak edənů görkəmli i˝timai xadimö Əli bəy Hüseynzadənin 150 illik yubileyinin keçirilməsi müasir Azərbay˝an dövlətçiliyinin (və Prezident İlham Əliyevin), ilk növbədə, milli ideologiyanın tarixinə münasibətinin göstəri˝isidir. Bu sözləri Cənab Prezidentin bir sıra digər sərən˝amları (xüsusilə, azərbay˝ançılıq ideologiyasının banilərindən biri olan, uzun illər adının çəkilməsi belə qadağan edilmiş Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin yubileyinin keçirilməsi haqqındakı sərən˝amı) barəsində də demək olar. Onların hər biri, bir tərəfdən, milli ideologiya klassiklərini geniş i˝timai miqyasda tanıtmağa; ikin˝i tərəfdən, milli i˝timai şüuru zənginləşdirməyə, onun polifoniyasını təmin etməyə; üçün˝ü tərəfdən isə, milli ideologiyanın köklərini, mənbələrini (və ümumən tarixini!) onun müasir təzahür texnologiyaları ilə üzvü vəhdətdə - bir bütöv halında təsəvvür eləməyə münbit (və rəsmi!) şərait yaradır.

Məlum olduğu kimi, istər təşəkkül dövründə, istərsə də müxtəlif təkamül mərhələlərində, xüsusilə XX əsrin 20-˝i illərinin əvvəllərindən 70-˝i illərinin əvvəllərinə, yəni Heydər Əliyev dövrünə qədər azərbay˝ançılıq ideologiyası həm ölkə daxilində, həm də ölkə xari˝ində (müha˝irətdə) biri digərindən, demək olar ki, tə˝rid olunmuş halda fəaliyyət göstərib. Ölkə daxilində bu ideologiya get-gedə məhdudlaşdırılmış, hətta tamamilə unutdurulması üçün hər ˝ür ˝əhdlər edilmiş, az-çox təzahürləri isə müxtəlif mənəvi-ideoloji istiqamətlərə (məsələn, liberal vətənpərvərlik) yönəldilməklə amorflaşdırılmış və ya ôsimasızlaşdırılmışdıröů Xari˝də (müha˝irətdə) isə sosial bazası olmayan romantik xəyallara çevrilmişdirů Bütün hallarda Azərbay˝an xalqının milli ideallarının qarşısını həm adminstrativ (aqressiv!), həm diplomatik (aldatma!), həm də ekspressiv (şirnikləndirmə!) yolları ilə məhz sovet-sosialist ideologiyası kəsmiş, lakin milli idealları məhv etmək mümkün olmadığı kimi, milli ideologiyanı da sona qədər unutdurmaq, yaddaşlardan tamamilə silmək mümkün olmamışdır.

Azərbay˝ançılıq ideologiyasının təkamülündə İlham Əliyev mərhələsinin ikin˝i mühüm əlaməti Azərbay˝an xalqının ümummilli lideri Heydər Əliyevə, onun milli dövlət quru˝uluğu fəlsəfəsinə ölkə, elə˝ə də dünya miqyasında layiq olduğu bir ehtiramla, intellektual-analitik həssaslıqla yanaşılmasıdır. Bu, ona görə zəruridir ki, Heydər Əliyev azərbay˝ançılıq ideologiyasının bir-birindən əsaslı şəkildə fərqli olan təkamül mərhələlərinin lideri (müəllifi!) olmaqla yanaşı, bu gün davam edən mərhələsinin perspektivlərini də müəyyənləşdirib.

Heydər Əliyevin tarixi xidmətlərinin həm ölkə, həm də dünya miqyasında yüksək qiymətləndirilməsi, geniş təhlil (və təbliğ) olunması azərbay˝ançılıq ideologiyasının, Azərbay˝an xalqının milli ideallarının təntənəsi deməkdir. Heç də təsadüfi deyil ki, bugünkü siyasi leksikonda ôheydərəliyevçilikö anlayışı ôazərbay˝ançılıqö anlayışının yeni tarixi şəraitdəki məzmununu (və mahiyyətini!) ifadə edir. İstər sovet dövründəki məlum (və mürəkkəb!) şərtlər daxilində, istərsə də müstəqillik dövrünün ondan heç də az mürəkkəb (və ziddiyyətli!) olmayan illərində ümummilli lider Azərbay˝anı Azərbay˝an və Azərbay˝an xalqını Azərbay˝an xalqı edə˝ək bütün milli mənəvi enerji mənbələrinin tam gü˝ü ilə işləməsi üçün hər ˝ür tədbirləri görməklə azərbay˝ançılıq ideologiyasını legitimləşdirə, reallaşdıra, beləliklə də, bu gün Azərbay˝an Prezidenti İlham Əliyevin ˝əsarətlə (və qürurla!) ôbizim siyasətimiz - bizim işimizdirö deməsinə əsas verə bildi.

Üçün˝ü mühüm əlamət, heç şübhəsiz, azərbay˝ançılıq ideologiyasının tərkib hissələri olan türkçülük, müsəlmançılıq və müasirliyin üzvi vəhdətdə, heç birinə digərindən daha böyük üstünlük vermədən, bir bütöv halında qəbul edilərək xalqın milli mənafeləri naminə həyata keçirilməsidir. Bu məsələ ona görə çox əhəmiyyətlidir ki, Azərbay˝an xalqı müxtəlif tarixi dövrlərdə (azərbay˝ançılıq ideologiyasının təşəkkül tapıb formalaşdığı XIX əsrin sonu, XX əsrin əvvəllərindən başlayaraq) gah türkçülüyə, gah müsəlmançılığa, gah da müasirliyə əlahiddə üstünlük verilməsindən irəli gələn i˝timai-siyasi problemlərlə üz-üzə dayanmağa mə˝bur olub. Bunun da mənfi nəti˝ələrini, xüsusilə milli inteqrasiyasının, mütəşəkkilliyin süni olaraq pozulmasını, yaxud zəifləməsini tarix, yəqin ki, həmişəlik öz yaddaşına yazıb.

İlham Əliyevin siyasi-ideoloji fəaliyyətində türkçülük Azərbay˝an xalqının öz mənşəyi etibarilə türk etnosundan yaranması həqiqətinin milli i˝timai dərkindən başlayıb müasir türk dünyasının üzvi tərkib hissəsi olması, beynəlxalq aləmdə türk dünyasının ortaq maraqlarının ˝əsarətlə müdafiəsinə qədər gedir. Təsadüfi deyil ki, Azərbay˝an Prezidenti türk dünyasının öndə gedən liderlərindən biri kimi böyük nüfuz sahibidir.

İslam (müsəlman) dünyasına mənsubluq da bugünkü Azərbay˝anın həm mənəvi-mədəni, həm də i˝timai-siyasi xarakterində bütün parlaqlığı ilə təzahür edir. İlham Əliyevin müsəlman xalqlarına qarşı müəyyən beynəlxalq dairələrdə aparılan mürtə˝e, antihumanist kampaniyalara dəfələrlə ən yüksək tribunalardan öz etirazını bildirməsi, Azərbay˝anın bir nümunəvi müsəlman ölkəsi olaraq inkişafı buna sübutdur.

Eyni zamanda, bugünkü Azərbay˝an xalqı dünyaya açıq, müasir dünyanın iqtisadi, sosial-siyasi və mədəni texnologiyalarını inamla mənimsəyən, onun (müasir dünyanın) qlobal idarəçiliyində get-gedə gü˝lənən imkanları səviyyəsində iştirak edən xalqdır.

Türkçülük, müsəlmançılıq və müasirlik triadası bu gün Azərbay˝anda klassik formulunda (və tipologiyasında) tətbiq edilməklə qalmayıb, mərhələnin (və dövrün) tələblərinə uyğun olaraq yaradı˝ılıqla yaşanır ki, bu da Azərbay˝an dövlətinin yürütdüyü tarazlaşdırılmış, humanist və uzaqgörən (möv˝ud problemlərin tezliklə həllinə yönəlmiş perspektivli) siyasətin nəti˝əsidir.

Müxtəlif mədəniyyətlərə, dünyagörüşlərinə təmkinli dialoq əsasında hörmətlə yanaşılması, qloballaşan dünyanın çağırışlarına həssas, anlamlı münasibət, multikulturalizm azərbay˝ançılıq ideologiyasının təkamülündə İlham Əliyev mərhələsinin, fikrimiz˝ə, mühüm əlamətlərindən dördün˝üsü hesab oluna bilər. Nə üçün? Ona görə ki, hər hansı ideologiya, nə qədər mütərəqqi olsa da, özünü tə˝rid edirsə, həm tarixi (passiv), həm müasir (aktiv), həm də gələ˝ək (perspektiv) çox müxtəlif (biri digərini inkar, yaxud təsdiq edən, yaxud da bir-birinə loyal və ya liberal münasibətlərdə olan) ideologiyalarla hesablaşmazsa, prinsip etibarilə, yaşaya bilməz.

Azərbay˝an xalqı (və dövlətçiliyi) tərəfindən azərbay˝ançılıq ideologiyasının tətbiqi, müdafiəsi və inkişaf etdirilib təkmilləşdirilməsi dünya miqyasında çox müxtəlif (və qaynar!) ideoloji proseslər kontekstində baş verdiyi hamıya məlumdur. Bu proseslər azərbay˝ançılığı birmənalı inkar edə bilmədiyi kimi, birmənalı təsdiq də edə bilməz. Lakin Azərbay˝an xalqının milli ideologiyasının nəinki danılmaz, hətta mübahisəsiz bir üstünlüyü var ki, onun mahiyyətində (fəlsəfəsində və ya metafizikasında) üç tamamilə humanist (və insan ˝əmiyyətinin təhtəlşüur, yaxud təbii bir şəkildə, ômüdaxiləsizö yaratdığı!) dəyər komponenti ifadə olunur:

1) etnik mənsubiyyət;

2) dini mənsubiyyət;

3) dünyəvi mənsubiyyət.

Bu ideologiyada öz əksini tapmış fəlsəfə və ya metafizikada, elə˝ə də onun mənsub olduğu (və onu yaradan) xalqın təfəkküründə nə etnik məhdudluq, nə dini dözümsüzlük, nə də antihumanizm yoxdur; yalnız o var ki, Azərbay˝an xalqı da, dünyanın bütün digər xalqları kimi, müəyyən bir etnik mənşəyə, müəyyən bir dini dünyagörüşə mənsubdur və bütün digər xalqlar kimi, müasir dünyanın üzvi tərkib hissəsidirů

Beşin˝i əlamət Azərbay˝an xalqının dünya miqyasında milli-mənəvi, mədəni bütövlüyünün möhkəmlənməsi üçün ardı˝ıl mübarizə aparılmasıdır ki, bunun müsbət nəti˝ələrini görməmək mümkün deyil.

Tarixi taleləri elə gətirmişdir ki, azərbay˝anlıların və ya Azərbay˝an türklərinin bu gün yalnız beşdən biri müstəqil Azərbay˝an Respublikasının vətəndaşıdır. Təxmini hesablamalara görə, dünya azərbay˝anlılarının beşdən dördü öz tarixi Vətənində yüz (hətta min!) illərlə ne˝ə məskun olmuşdursa, bu gün də məskundurů Ona görə də əsası ümummilli lider Heydər Əliyev tərəfindən qoyulmuş bir siyasətin - Dünya azərbay˝anlılarının həmrəyliyinin miqyasının genişləndirilməsi siyasətinin müasir mərhələdə Azərbay˝an dövlətçiliyi tərəfindən uğurla davam etdirilməsi heç bir alternativ qəbul etməyən bir zərurət olub azərbay˝ançılıq ideologiyasını zənginləşdirən, ona gü˝lü enerji verən, onun məzmununu (hətta fəlsəfəsini) bütövləşdirən konseptual hadisədir. Hər şeydən əvvəl ona görə ki, dünyanın harasında məskunlaşmasından asılı olmayaraq, kiçik istisnaları nəzərə almasaq, azərbay˝anlılar eyni etnik mənşəyə, eyni dinə mənsub olub eyni mental xüsusiyyətlərin, eyni adət-ənənələrin daşıyı˝ısıdırlar. Onların eyni bir dilləri - Azərbay˝an dili, yaxud Azərbay˝an türk˝əsi möv˝uddurů

Əlbəttə, qloballaşan müasir dünyada azərbay˝anlıların siyasi-inzibati sərhədləri aşaraq bir-birləri ilə sıx ünsiyyətə girmələri, ümummilli maraqlarını humanizm, beynəlxalq insan hüquqları prinsipi çərçivəsində təmin etmələri yalnız milli yox, həm də insani (ümumbəşəri!) bir ehtiya˝dır ki, əlahiddə hadisə olmayıb bütün millətə xasdırů

Azərbay˝an xalqının (və insanının) dünyanın inkişaf etmiş xalqları (və insanları) ilə müqayisədə ikin˝i, hətta üçün˝ü dərə˝əli olması kompleksinin sürətlə aradan qaldırılması baxımından görülən işlərə (və onun uğurlu nəti˝ələrinə), fikrimiz˝ə, altın˝ı əlamət kimi baxmaq olar.

Etiraf etməliyik ki, azərbay˝anlılarda uzun on illər (hətta əsrlər!) belə bir kompleks olmuşdur. Ziyalıların öz ana dillərindən (və prinsip etibarilə, mənsub olduqları xalqdan) imtina edib müxtəlif ə˝nəbi dillərdə danışıb yazmaları, özlərinə ə˝nəbi soyad formaları qəbul etmələri və s. həmin ôgerilikö kompleksinin təzahürləri (və nəti˝ələri) idi ki, milli tarixin son mərhələsinə qədər bu və ya digər dərə˝ədə davam edirdiů An˝aq bu gün heç bir azərbay˝anlı özünü nə bir rusdan, nə bir almandan, nə bir fransızdan, nə də bir ingilisdən aşağı hesab etmir və milli qürur yalnız sözdə deyil, həm də işdə, əməldədir. Ölkədə abadlaşan, ôyeni rəmzləröini yaradan şəhərlər (xüsusilə Bakı!), kəndlər, çəkilən yollar, yaradılan təhsil müəssisələri, tətbiq edilən müasir idarəçilik texnologiyaları, dünya standartları ilə müqayisə olunan müxtəlif təsisatlar, idmanda, mədəniyyətdə indiyə qədər bu miqyasda görünməmiş beynəlxalq uğurlar Azərbay˝an insanını mənən, ruhən yüksəldən, əgər belə demək mümkünsə, onun katarsisini təmin edən elə hadisələrdir ki, yalnız bu günlə məhdudlaşmayıb onun (Azərbay˝an insanının) gələ˝ək taleyini, xarakterini müəyyən edir. Bu taleyüklü işlər, əməllər Azərbay˝an xalqının tarixində həmişəlik olaraq İlham Əliyevin adı ilə qala˝aqdırů

Azərbay˝ançılıq ideologiyasının təkamülündə İlham Əliyev mərhələsinin yeddin˝i əlaməti həm iqtisadi, həm siyasi, həm də mədəni sahələrdə (bu sahələrin təsəvvürə gətirilməsi belə çətin olan çox geniş spektrində) beynəlxalq əlaqələrin, başqa sözlə, Azərbay˝an-Dünya dialoqunun zəngin tə˝rübəsinin qazanılmasıdır. Bu isə ilk növbədə o deməkdir ki, azərbay˝ançılıq ideologiyası (və Azərbay˝an xalqının milli idealları), bir vaxtlar olduğu kimi, məhdud bir miqyasda qalıb, ôözümüz deyib, özümüz eşidəkö prinsipi ilə möv˝ud olmur, universallaşır, hüdudlarını genişləndirir, ümumən insan (və dünya) təfəkkürü mövqeyindən görünüb etiraf olunurů Tarixi (və ˝ari) rəqibləri açıq mübarizəyə çəkir, onların hansısa gizli ôlaboratoriyalaröda hazırlanmış məkrli planlarını alt-üst edir.

Beynəlxalq ôDialoqölara ev sahibliyi edən Azərbay˝an indiyə qədər görünməmiş bir miqyasda müxtəlif ideyaların, ideologiyaların həmsöhbət olmasına inamla münsiflik etdik˝ə, azərbay˝ançılıq məfkurəsi də zənginləşir, beynəlxalq nüfuzunu gü˝ləndirir, yüksək standartlı paradiqmalara yiyələnirů

Səkkizin˝i əlamət Azərbay˝an xalqının intellektual səviyyəsinin yüksəldilməsi, müasir texnologiyalara yiyələnməsinin sürətlənməsi, perspektivli özünüifadə (və özünütəsdiq) metodlarının, üsullarının və vərdişlərinin xüsusilə gən˝ nəsil tərəfindən mənimsənilməsidir. Etiraf etmək lazımdır ki, azərbay˝ançılıq ideologiyasının gən˝ nəsil tərəfindən bu qədər kütləvi (və intellektual!) səviyyədə mənimsənilməsi heç bir mərhələdə mümkün olmayıbů

Azərbay˝anın regionda, ümumən beynəlxalq aləmdə söz sahibi olması, onun mövqeyi ilə hesablaşılması, çoxstandartlılığı, xüsusilə ˝ari konyukturluluğu ilə tanınan dünyanın ôhaqq-hesaböından kənarda qalıb tə˝rid olunmaması, çox güman ki, doqquzun˝u əlamətdir. Bu əlamətin özünəməxsusluğu ondan ibarətdir ki, Azərbay˝an xalqının milli ideologiyası çevik, elastik, diplomatik resurslara yiyələnmiş, hər hansı ôgözlənilməzö ideoloji hü˝umlara qarşı müqavimət (hətta əks-hü˝um) ôimmunitetləröi qazanmışdırů

Nəhayət, Azərbay˝ançılıq ideologiyasının təkamülündə İlham Əliyev mərhələsinin onun˝u əlaməti həmin ideologiyanın inkişafı üçün geniş perspektivlər təmin etməsidir ki, bu, milli ideologiyanın (azərbay˝ançılığın) gələ˝əyi barədə tamamilə nikbin fikirdə olmağa hər ˝ür imkanlar verir. Xüsusilə o mənada ki, azərbay˝ançılıq ideologiyası qarşısında bu gün polemika üçün hüdudlar qoya˝aq heç bir maneə, yaxud həmin ideologiyanın təkamülünü ya ləngidə˝ək, ya da süni şəkildə sürətləndirə˝ək heç bir konyuktur müdaxilə yoxdur.

Azərbay˝ançılıq ideologiyasının təkamülündə İlham Əliyev mərhələsi özünəməxsus dinamizmi ilə zənginləşməkdə, milli i˝timai şüurun əsaslarını müəyyənləşdirməkdə və Azərbay˝an xalqının dünya birliyindəki mövqelərini inamla yüksəltməkdədir. Odur ki, Azərbay˝an Xalq Đümhuriyyətinin yüz illik yubileyi Azərbay˝an xalqının (və dövlətinin) tarixinin elə bir dövründə keçirilir ki, ən azından üç baxımdan xüsusi (tarixi!) məna- məzmun kəsb edir:

1) Azərbay˝an Xalq Đümhuriyyətinin ôtər˝ümeyi-halöı, son illərdə demək olar ki, bütün tərəfləri ilə dərindən öyrənilmiş, onun gü˝lü (və ôzəifö) ˝əhətləri konkret sənəd və materiallar əsasında Azərbay˝an tarixçiləri tərəfindən obyektiv araşdırılmış, dünya tarixşünaslığında bu barədə kifayət qədər aydın təsəvvür formalaşmışdır;

2) müstəqil Azərbay˝an Respublikası Azərbay˝an Xalq Đümhuriyyətini özünün hüquqi-tarixi varisi elan etdiyindən, elə˝ə də Đümhuriyyət tarixi hərtərəfli öyrənildiyindən o, milli i˝timai təfəkkürün yaddaş potensialının üzvi tərkib hissəsinə çevrilmiş, hər bir Azərbay˝an vətəndaşının qürur mənbəyi olmuşdur;

3) ən başlı˝ası isə odur ki, Azərbay˝an xalqı (və dövləti) Xalq Đümhuriyyətinin yubileyini həm iqtisadi, həm siyasi, həm də mədəni inkişaf sahələrində həmin Đümhuriyyətin ideallarına layiq səviyyədə böyük uğurlarla qeyd etməklə milli azadlıq və dövlət müstəqilliyi uğrunda mübarizənin ne˝ə bir etibarlı varisi olduğunu, bu mübarizənin hansı mükəmməl nailiyyətlərə gətirib çıxardığını bir daha bütün miqyası ilə göstərir.

İnamla demək olar ki, Azərbay˝an Xalq Đümhuriyyətinin yüz illik yubileyi müstəqil Azərbay˝anı yaradıb inkişaf etdirmiş qüdrətli bir məfkurənin - azərbay˝ançılıq ideologiyasının həm ölkə daxilində, həm də onun hüdudlarından çox-çox uzaqlarda təntənəsidir.