Xalq qəzeti.-2018.-18 yanvar.-12.-S.6.

 

20 Yanvar tariximizin faciə və qəhrəmanlıq səhifəsi

 

Natiq Abdullayev,

Azərbaycan Respublikası Ədliyyə Nazirliyi Məhkəmə Ekspertizası Mərkəzinin əməkdaşı

 

20 Yanvar günü bizim böyük faciəmizdir, ancaq eyni zamanda, Azərbaycan tarixinin qəhrəmanlıq səhifəsidir. Azərbaycan xalqı öz iradəsini göstərdi. O gündən keçən müddət ərzində Azərbaycan, demək olar ki, tamamilə yeni mərhələyə qədəm qoydu. Sovet İttifaqının dağılmasından sonra biz çox ağır və çətin vəziyyətdə idik, həm iqtisadi cəhətdən, eyni zamanda, Ermənistanın Azərbaycana etdiyi təcavüz nəticəsində torpaqlarımız işğal altına düşmüşdü. Buna baxmayaraq, biz bütün çətin sınaqlardan çıxa bildik. Bu gün ölkəmiz dünyada ən sürətlə inkişaf edən ölkədir. Azərbaycan sübut etdi ki, xalqının iradəsinə əsaslanaraq müstəqil, azad ölkə kimi uğurla inkişaf edir.

 

İlham ƏLİYEV
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti

 

Milli şüur milli varlığı, milli müəyyənliyi səiyyələndirməklə millətə və xalqa aid əlamət və keyfiyyətləri özündə əks etdirir. Millətə aid bir sıra keyfiyyətlər milli-mənəvi sima, özünəməxsusluq, milli xarakter, emosional psixi amillər milli şüurun komponentləri kimi çıxış edir. Milli psixologiya, həyat tərzi, adət və ənənələr, milli qürur milli şüurda anlayış və kateqoriyalar şəklində təzahür edir. Milli şüurun daşıyııları təkə elm adamları deyil, eyni zamanda, Vətən, xalq qeyrəti çəkən hər bir şəxs milli mənlik şüurunun daşıyıısıdır. Bu, bir həqiqətdir ki, insan mənsub olduğu milli gerçəkliyin ayrı-ayrı əlamətlərini öz şüurunda əks etdirməklə yanaşı, bir sevin və fərəh də duyur, özünün milli mənsubiyyəti, tarixi keçmişi və soykökü ilə fəxr edir. Milli şüur uzun bir tarixi inkişaf prosesinin məhsuludur.

 

Milli mənlik isə  milli şüurun bir komponentidir. Milli mənliyin əsasını insanın hər bir fərdin mənsub olduğu millət və ya xalqın onu əhatə edən sosial həyatın bütün sahələrinə bəslədiyi subyektiv əqidəsi təşkil edir. Milli mənliyə Vətəni sevmək, doğma yurda məhəbbət bəsləmək, təbii sərvətləri qorumaq və s. ilə bağlı olan sosial keyfiyyətlər daxildir. Milli mənlik şüuru sayəsində millət, xalq və etnik qrup maddi və mənəvi sərvətlərinin tarixi inkişaf xüsusiyyətlərini, sosial-etnik əhətlərini bütün dolğunluğu ilə dərk edir, bunlarla bağlı bu və ya digər hadisəyə öz münasibətini bildirir. Milli mənlik şüuru vəzifəsindən, tutduğu mövqeyindən asılı olmayaraq, hər bir Azərbayan vətəndaşında olmalıdır. Böyük şəxsiyyət Mustafa Kamal Atatürk söyləmişdir: Milli şüur, hər şeydən önə, müstəqillik şüurudur. Süngü altında milli birlik olmaz.

Ötən əsrin 70-i illərindən başlanan milli özünüdərk duyğularının, milli ruhun yüksəlişi xalqımızın illərdən bəri qəlbində yaşatdığı dövlətçilik ideyasının milli-azadlıq mübarizəsində əsas hərəkətverii qüvvəyə çevrilməsində mühüm zəmin oldu. 80-i illərin sonu, 90-ı illərin əvvəllərində müstəqillik uğrunda mübarizənin yüksəlişi Heydər Əliyevin ölkəyə rəhbərliyinin birini mərhələsində əldə edilmiş iqtisadi anlanma və milli mübarizlik ruhunun təşəkkülü nətiəsində mümkün oldu.

Totalitar sistemin elm və mədəniyyət xadimlərinə, ziyalılara qarşı ağır təzyiqləri, təqib və təhdidləri Sovetlər İttifaqının bir çox başqa respublikalarında özünü aşkar hiss etdirdiyi halda, qorxmaz, əsur, möhkəm iradə sahibi olması sayəsində Heydər Əliyev Azərbayanda yaradıı insanlar üçün sərbəst düşünmək və düşündüyünü tam ifadə edə bilmək, alt qatda isə milli-mənəvi ideala, Azərbayanın dövlətçilik tarixində suverenliyi, müstəqilliyi təmin edən, dəyərlərə aparan yolları tapmaq imkanı verən bir şərait yaratmışdı. 80-i illərin sonu, 90-ı illərin əvvəlində müstəqillik hərəkatının geniş vüsət alması Heydər Əliyev dövründəki iqtisadi yüksəliş və ona paralel olaraq tarixi fürsətdən dərhal bəhrələnməyə hazır milli mübarizlik ruhunun təşəkkül tapması sayəsində mümkün olmuşdur.

 Heydər Əliyevin 1987-ci ildə siyasi hakimiyyətdən kənarlaşdırılmasının ən ağır zərbəsi Azərbayana dəydi. Heydər Əliyev siyasi fəaliyyətdən uzaqlaşdıqdan sonra Ermənistanın Azərbayan əleyhinə çıxışları gülənməyə başladı. 1988-i il fevralın 20-də Xankəndidə vilayət xalq deputatları sovetinin sessiyası Dağlıq Qarabağın Ermənistana birləşdirilməsi barədə qərar qəbul etdi. Moskvanın erməni separatçılığına münasibəti anlaşılmaz olur, hətta Sov.İKP MK DQMV-nin birləşdirilməsinin qeyri-mümkünlüyü barədə əlahiddə qərar da qəbul etdi. Qərarda haqlı olaraq, bunun qarşısıalınmaz nətiələrə səbəb ola biləəyi qeyd olunurdu. Lakin bu qərar kağız üzərində qaldı, Dağlıq Qarabağ ətrafındakı siyasi etirazlar getdikə şiddətləndi. O illərdə Azərbayan xalqının əleyhinə  qərəzli məqalələr dər olundu, sərt hüumlara start verildi.

Mixail Qorbaçovun Azərbayana, xalqımıza düşmən münasibəti ağır nətiələrə səbəb oldu. Kremlin bizim  respublikaya rəhbər vəzifəyə göndərdiyi, milli hisslərdən uzaq olan Əbdürrəhman Vəzirovun hakimiyyəti dövründə Moskva hökumətinin səyi nətiəsində Ermənistan tərəfindən Azərbayan torpaqlarının işğal edilməsi prosesi dərinləşdi, antiazərbayan siyasəti həyata keçirildi.

1990-ı il yanvarın 19-dan 20-nə keçən geə sovet ordusu tərəfindən xalqımıza qarşı misli görünməmiş qəddarlıq törədildi. Azərbayan xalqı totalitar kommunist rejiminin hərbi təavüzünə tuş gəldi. Xalqın inam və iradəsini qırmaq, mənliyini alçaltmaq, milli azadlıq hərəkatını boğmaq üçün din əhaliyə qarşı edilən ağır inayət nətiəsində yüzlərlə insan yaralandı və qəddarasına qətlə yetirildi.

Bakıdakı qanlı qırğından sonra özünü  və doğmalarını izləyən ağır təhlükələrə baxmayaraq, Azərbayanın Moskvadakı Daimi Nümayəndəliyinə gələn Heydər Əliyev Bakıda törədilmiş  vəhşiliyə qarşı kəskin bəyanat verdi. M. Qorbaçovun əli ilə tökülən qanlara etiraz etdiyini, insanların azadlıq istəyinin məhv edilməsinin mümkünsüzlüyünü söylədi. Bu, sözün həqiqi mənasında,  təkə Azərbayan xalqına deyil, SSRİ məkanında azadlıq eşqi ilə yaşayan bütün xalqlara dəstək idi.

Heydər Əliyevin həmin bəyanatı bir daha sübut etdi ki, siyasətdə böyük addımları anaq dahilər ata bilirlər. Ona görə də bu dahi insanın Qorbaçovun ünvanına söylədiyi ittihamlar təkə Bakıda deyil, Tbilisi, Vilnüs, Riqa və digər şəhərlərdə də hörmət və ehtiramla qarşılandı, ulu öndərin bu aydın mövqeyi o dövrün siyasi təlatümlərində çaşqın vəziyyətə düşən milyonlarla insan üçün aydın bir istiqamətə çevrildi.

20 Yanvar faiəsinə dövlət səviyyəsində tam siyasi-hüquqi qiymət verilməsi məsələsi ümummilli lider Heydər Əliyevin sayəsində həllini tapdı. Ulu öndərin tövsiyəsi ilə 1994-ü ilin fevral ayında Milli Məlisin xüsusi sessiyası keçirildi. Sessiya 1990-ı il yanvarın 20-də Sovet Silahlı Qüvvələrinin Bakı şəhərinə və respublikanın bir neçə rayonuna yeridilməsini, nətiədə haqq və ədalətin müdafiəsi naminə küçələrə çıxmış silahsız adamların qəddarasına qətlə yetirilməsini Azərbayan xalqına qarşı totalitar kommunist rejimi tərəfindən hərbi təavüz və inayət kimi qiymətləndirdi. Xalq hərəkatını boğmaq üçün 20 Yanvar faiəsini təşkil etmiş Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası, sovet dövləti və hökuməti rəhbərliyinin, o ümlədən şəxsən Mixail Qorbaçovun Azərbayan xalqına qarşı ağır inayət törətdiyi qeyd olundu.

1990-ı ilin 20 Yanvar hadisəsi Azərbayan xalqı üçün təkə böyük faiə deyildir. O, ləyaqətini qorumaq üçün hər ür qurban verməyə hazır olan xalqın tarixində şərəfli bir səhifədir. 20 Yanvar,  eyni zamanda, həm ümumxalq faiəsi, həm də müstəqillik, istiqlal uğrunda xalqımızın apardığı milli azadlıq hərəkatının zirvəsi kimi Azərbayan tarixinə həkk olunub.

 Azərbayan zaman-zaman düçar olduğu qasırğalardan, haqsızlıqlardan məhz fədakar övladlarının şüaəti sahəsində qalib çıxıb. O qanlı-qadalı qış geəsində doğulan körpələrin indi 28 yaşı var. İnanmaq istəmirsən ki, aradan bu qədər illər keçib. Sanki hər şey dünən olmuş kimi təptəzədir. Hələ də gözlərimiz önündən qüssəli Bakının o qəhərli günləri çəkilmir. Əlbəttə, 20 Yanvar, əslində, millətimizin qürur və şərafət günüdür. Nail olduğumuz azadlığı kimdənsə sovqat almadıq. Onu qanımızla, anımızla torpağa tapşırdığımız müqəddəs əmanətlərimizlə əldə etdik. Paytaxtımızın Dağüstü parkında öz varlıqları ilə hopduqları torpağı millətin hünər dastanına çevirən şəhidlərin ruhu ilə qazandıq. Ötən əsrin əvvəllərində də bu yerlərdə erməni daşnaklarının və bolşeviklərinin güdazına getmiş soydaşlarımız dəfn edilmişdi. Amma sovet rejiminin sərt qanunları çox şeyin, hətta yaddaşımızın üstündən də qara xətt çəkmişdi. Torpaq isə heç nəyi unutmur. Yeni qurbanların qoynuna alanda naməlum şəhidlərin dağılmış sümükləri üzə çıxdı. Bu, tarixin ən ağır ittihamı olsa da, millətimizin suçu deyildi.

Xalq o vaxta qədər inandığı, güvən yeri sandığı sovet ordusunun bu vəhşiliyinə qarşı etiraz səsini ualtdı. Ən ağır gündə xalqın bütün təbəqələri, sıravi vətəndaşlardan tutmuş ziyalılara qədər hamı yumruq kimi birləşib o ağır günləri birlikdə yaşadı.

Bir şahid kimi mən ilk dəfə şəhidlərin şərəfli ölümü önündə sağ qaldıqlarına görə xəalət çəkən insanlar gördüm. Bizim hər birimiz həyatla ölümün qovuşuğunda çırpınan millətimizin birliyinin, eyni dərdin, fəlakətin içində andan, qandan yaratdığı həmrəyliyin şahidi olduq. O gün millətimizin Azərbayan adlı müqəddəs bir anası var idi. Məhz yeganə anası...Yaşından, başından asılı olmayaraq,  hamımız bu mərd və dərdli ananın başına qara şal bağlamasının səbəbkarlarına--qatillərə, qaniçənlərə nifrət bəsləyirdik. O gün ouğundan ahılına kimi hamı döyüş ruhunda idi. O gün insanlar neə qorxmaz,əsarətli, vüqarlı görünürdülər. Dərd bizi ağlatsa da, içimizi yesə də, gözümüzü göynətsə də, vüqarımızı əyə bilməmişdi. O gün Bakının bütün küçələrinə sanki qərənfil yağışı yağırdı.

O günlərdə Ramiz Quliyevin tarı, Habil Əliyevin kamanı, Kamil Cəlilovun qoboyu millətin dərdini öz yanıqlı sədalarında dilə gətirirdi. Hər kəsin ürəyindən bu keçirdi ki, qoy haqqın fəryadı bitməsin. Şairlərimizdən Bəxtiyar Vahabzadə, Məmməd Araz, Nəbi Xəzri, Xəlil Rza Ulutürk, Mədinə Gülgün, Məmməd Aslan, Cabir Novruz, Nüsrət Kəsəmənli, Fikrət Qoa və digərləri də o ağır günlərin dərdini misra-misra dilə gətirdilər.

20 Yanvar faiəsi ürəkləri tar-mar etdi, hər tərəfi bürümüş qırmızı qərənfillərin harayı o dövrdə Məmməd Aslanın misraları ilə anaların fəryadına qarışdı:

Qərənfil - şəhid qanı,

Ağla, qərənfil, ağla!

Ağla, inlət meydanı,

Ağla, qərənfil, ağla!

Unudulmaz Bəxtiyar Vahabzadə bir-birinin ardına yazdığı şeirlərində sanki düşünələrimizə qanad verirdi:

Şəhidlərin hamısı

bənzəyir bir-birinə,

bir bax qəbirlərinə!

20 Yanvar şəhidi fəxri adının təsis edilməsi haqqında Azərbayan Respublikasının Prezidenti  Heydər Əliyev 31 mart 1998-i il tarixdə fərman imzalamışdır. 29 dekabr 1998-i ildə 20 Yanvar şəhidi fəxri adı haqqında Əsasnamə təsdiq edilmişdir. 1990-ı il yanvarın 20-də keçmiş SSRİ Silahlı Qüvvələrinin Bakıya və respublikanın bir neçə rayonuna hərbi təavüzü zamanı həlak olmuş şəxslərə 20 Yanvar şəhidi fəxri adı verilmişdir. 20 Yanvar hadisələrində şəhid olanların, itkin düşənlərin ailələrinə və əlil olan şəxslərə hər il birdəfəlik dövlət yardımları edilir.

Biz xalqımızın azadlığı və istiqlalı yolunda anını qurban vermiş şəhidlərimizin xatirəsini daim əziz tutaağıq. Qanlı Yanvar bizim yaxın tariximizdir. Çoxumuz bu hadisələrin anlı şahidi olmuş, o geənin ağrısını yaşamışıq. Həmin geə Azərbayan xalqı, həqiqətən böyük qəhrəmanlıq göstərərək,  imperiyanın qaniçən ordusunun qarşısına əliyalın çıxdı. Doğrudur, biz şəhidlər verdik, anaq imperiya bu xalqın azadlıq ruhunu öldürə bilmədi. Dahi şəxsiyyət, böyük siyasətçi, ulu öndər Heydər Əliyev demişdir: Azadlıq və istiqlaliyyət hər xalqın milli sərvətidir.