Bakı xəbər.-2017.-28/30 yanvar.-16.-S.15.

 

 

"Kitbi-Dədə Qorqud" bidəsi və dövlətçilik ənənələrimiz...

 

I yzı

 

İrdə SARIYEVA

 

"Kitbi-Dədə Qorqud" Azərbycnın dövlətçilik trixinin gerçək mənbəyi, məxəzidir. Azərbycn mədəniyyətinin əbədiyşr bidələrindən biri kimi keçən əsrlərdən ydigr qln, triximizdə müstəsn rol oynyn "Kitbi-Dədə Qorqud" bu gün qürur, fəxr yerimizdir.

 

Azərbycn Respubliksı Təhsil Problemləri İnstitutunun Təhsil nəzəriyyəsi şöbəsinin müdiri, pedqogik üzrə elmlər doktoru, professor İntiqm Cəbryılov "Kitbi-Dədə Qorqud"un  Azərbycnın mədəniyyət, dövlətçilik, mənəviyyt shəsində oyndığı roldn dnışıb.

Alim vurğulyır ki, "Kitbi-Dədə Qorqud" Azərbycnd dövlət səviyyəsində münsibət Azərbycn Respubliksının sbiq prezidenti Heydər Əliyevin dı ilə bğlıdır: "Qeyd etməliyik ki, respublikmızd "Kitbi-Dədə Qorqud" dstnının təbliği, Dədə Qorqud irsinin dh dərindən öyrənilməsi, o cümlədən öyrədilməsi ümummilli lider Heydər Əliyevin dı ilə bğlıdır. Belə ki, 1950-ci ildə "pntürkizmi təbliğ edən ideologiynın dşıyıcısı" kimi qdğn olunmuş "Kitbi-Dədə Qorqud" dstnı 1957-ci ildə yenidən tədqiq edilməyə bşlnmış, 1975-ci ildə isə Heydər Əliyevin tpşırığın əssən, "Dədə Qorqud" bədii filmi çəkilmişdir. Heydər Əliyev 1997-ci il prelin 20-də "Kitbi-Dədə Qorqud" dstnının 1300 illik yubileyi hqqınd Fərmn və 1999-cu il fevrlın 21-də "Kitbi-Dədə Qorqud" dstnının 1300 illik yubileyi üzrə "Dövlət Komissiysının tədbirlər plnı" hqqınd Sərəncm, 2000-ci ildə isə "Bkıd Dədə Qorqud heykəli və Dədə Qorqud dünysı" trixi-etnoqrfik kompleksin yrdılmsı hqqınd" növbəti Fərmnı imzlmışdır. Məhz ulu öndərimizin təşəbbüsü və rəhbərliyi ilə 2000-ci ildə "Kitbi-Dədə Qorqud"un 1300 illiyinin keçirilməsi mədəniyyət triximizdə böyük hdisə idi. Dstn yüksək dəyər verən ulu öndər "Kitbi-Dədə Qorqud"un 1300 illik yubileyi üzrə Dövlət Komissiysının iclsınd çıxış edərkən hqlı olrq demişdir: "Bəli, "Kitbi-Dədə Qorqud" dstnı Azərbycn xlqın, bütün türk dünysın məxsusdur. Ancq onun vətəni Azərbycndır. Bəli, onun vətəni, shibi müstəqil Azərbycn dövlətidir".

Ölkə Prezidenti İlhm Əliyev tərəfindən bu ənənə bu gün də dvm etdirilir. Belə ki, dövlət bşçısı 2007-ci ildə "Dədə Qorqud heykəli və Dədə Qorqud dünysı" trixi-etnoqrfik kompleksinin yrdılmsı ilə bğlı müvfiq tədbirlərin görülməsi məqsədilə Sərəncm imzlmışdır. 2013-cü ildə Dədə Qorqud prkı slınmış və "Kitbi-Dədə Qorqud" bidəsi ucldılmışdır. Abidənin çılış mərsimində Prezident İlhm Əliyev dstnı Azərbycn xlqının milli sərvəti dlndırmış və göstərmişdir ki, hər bir zərbycnlı üçün doğm oln bu əsərdə xlqımızın keçmiş həyt tərzi, məişəti, psixologiysı əks olunmuşdur. Dstnın trixi əhəmiyyətinə görə 2013-cü ildə Prezident İlhm Əliyev "Dədə Qorqud" dstnı əssınd çoxseriylı filmin çəkilməsi ilə bğlı Sərəncm imzlmışdır.

Azərbycn xlqının soykökündən bəhs edən bu əsər elmə məlum olduğu gündən bütün düny limlərinin diqqətini özünə cəlb etmişdir. Bu, onu göstərir ki, dstn təkcə bir xlqın mənəvi dəyərlərini əks etdirsə də, bu dəyərlər ümumbəşəri mhiyyət dşıyır. Bu cəhətinə görə dstn tnındığı gündən diqqət mərkəzindədir. Düny səviyyəsində "Kitbi-Dədə Qorqud" dstnının tnınmsı və öyrənilməsi həm də Azərbycnın tnınmsın, Azərbycn mədəniyyətinin təbliği və tədqiqinə imkn yrdır".

Professor qeyd edir ki, Azərbycnın və eləcə də bütövlükdə türk dünysının mədəniyyət trixində xüsusi çəkisi və möhtəşəmliyi ilə seçilən "Kitbi-Dədə Qorqud" dstnı xlqımızı yşdn, on güc, qüvvət verən, gələcəyə səsləyən mənəvi dəyərlər xəzinəsidir. "Xlq yzıçısı Anrın təbirincə desək, "Hər bir xlqın ədəbi irsi nə qədər zəngin ols d, y bir, y iki n kitb mlikdir. "Kitbi-Dədə Qorqud" dstnı Azərbycn xlqının mənşəyini, mənliyini, məskənini təsdiq edən, keçmişini və gələcəyini müəyyənləşdirən, fəlsəfi və əxlqi bxışlrını, dünygörüşünü, etik və estetik dəyərlərini göstərən, xsiyyətinin, məczının, dvrnışının ən incə psixoloji çlrlrını çn, torpğın ətrini və rəngini, dğlrının əzəmətini, meşələrinin, çylrının, bulqlrının sərinliyini, çöllərinin, düzlərinin genişliyini cnlndırn şh əsəridir".

Zmn keçdikcə, bu bidə həm də elmi rşdırm mövzusu kimi dh çox diqqəti cəlb edir və mənəvi təsir gücü getdikcə rtır. Yrnm trixi qədim oln bu "Kitb"ın məzmunu, bşlıc qyəsi hər bir insn üçün qiymətlidir. On görə də "Kitb"ın həm milli-mənəvi, həm də bəşəri dəyərlərin dşıyıcısı olduğunu qətiyyətlə söyləmək olr. Heç də təsdüfi deyil ki, dstnın elmə məlum olduğu dövrdən 200 il ötməsinə bxmyrq, bu gün də dünynın, elm dmlrının diqqət mərkəzindədir. Ümumtürk bidəsi oln "Kitbi-Dədə Qorqud" dstnı dh çox trixi, filoloji, etnoqrfik, sosioloji bxımdn dərindən rşdırılmışdır. Son illərdə pedqoq limlərin də dstnın məzmununun, burd əksini tpmış yrı-yrı dəyər keyfiyyətlərinin tədqiqə cəlb olunmsını təqdirəlyiq hesb etmək olr. Bu bxımdn Ə.Ağyev, Ə.Həşimov, Ş.Məmmədov, R.Hüseynzdə və bşqlrının rşdırmlrı əhəmiyyətlidir. Tədqiqtçı P.Həsənov isə "Kitbi-Dədə Qorqud"d mənəvi tərbiyə məsələlərini dh geniş spektdə rşdırmış, bütövlükdə tədqiqtını - dissertsiy mövzusunu bu problemə həsr etmişdir. Onun tədqiqt işində "Kitb"ın pedqoji mhiyyəti üzə çıxrılmış, pedqoji fikir trixindəki mövqeyi və digər məsələlər işlənmişdir. Elmi rşdırmlr nəticəsində dstnın etnopedqoji mhiyyəti və onun mənəvi tərbiyə sisteminin müəyyənləşdirilməsi həm nəzəri, həm də prktik bxımdn əhəmiyyət kəsb edir. Hər bir tədqiqtçı-pedqoq, tərbiyəçi-müəllim üçün dstndkı mənəvi keyfiyyətlərin pedqoji tərbiyə sistemində yeri, onlrın sonrkı nəsillərə ötürülməsinin vcibliyi və əhəmiyyəti hqqınd zəruri məlumtlr, müvfiq bilik və bcrıqlr, kompetensiylr yiyələnməsi önəmlidir. On görə ki, yşdığımız dövr həm də nəsillərin trixi zəmində, milli-mənəvi köklərə bğlılıq əssınd tərbiyəsini, şəxsiyyət kimi formlşmsını tələb edir. Bu bxımdn d "Kitbi-Dədə Qorqud" Azərbycn və bütövlükdə türk dəyərlərini çox tutrlı, sistemli şəkildə əks etdirən zəngin mənbədir.

Arşdırmlr göstərir ki, şəxsiyyətin formlşdırılmsı probleminin həllində "Kitbi-Dədə Qorqud"dkı mənəvi keyfiyyətlərin, tərbiyəvi cəhətlərin, ilk növbədə nmus, qeyrət, vicdn, sədqət, etibr, mərdlik və s. kimi əxlqi kteqoriylrın pedqoji bxımdn tədqiqi və nəsillərin bu nümunələr əssınd tərbiyəsinə dim xüsusi diqqət yetirilməsi vcibdir. Burd belə bir cəhəti də nəzərə lmq lzımdır ki, insn tərbiyəsində irsiyyətlə bərbər, mühit mili bşlıc rol oynyır. Dstnd cərəyn edən hdisələrin, tərbiyəvi təsirlərin mhiyyətində həm də bu məsələlər dynır. Böyüyən nəsil, yeniyetmə ilə tərbiyəsi, onu əhtə edən mühitin təsiri ilə şəxsiyyət kimi yetişir, yşdığı cəmiyyətin lyiqli üzvü olur" - deyə lim bildirir.

İ.Cəbryılov vurğulyır ki, dstnd böyüklərə, vlideynlərə hörmət, doğm yurd, vətənə, torpğ məhəbbət tərbiyəsi tm dolğunluğu ilə ydın şəkildə verilib və bu məsələlərin müsir bxımdn dərk olunmsı, həmin tərbiyəvi hisslərin yeni nəsillərə ötürülməsi vcibdir.

Alim bildirir ki, "Kitbi-Dədə Qorqud" dstnı ilə bğlı H.F.Dits, C.Lyunsun, V.Brtold, M.Ergin, Ə.Dəmirçizdə, S.Əlizdə, Ş.Cəmşidov, K.Abdullyev, N.Cəfərov, T.Hcıyev və digər limlər müxtəlif spektlərdə tədqiqtlr prmış, bu əsərlər də mühüm əhəmiyyət dşıyır. İ.Cəbryılov yzır ki, dilçilik, folklorşünslıq, trixi və etnoqrfik bxımdn prıln bu rşdırmlr, həqiqətən, dəyərlidir.

Alimin yzdığın görə, müsir dövr qlobllşm dövrü kimi xrkterizə edilir: "Cəmiyyətdə, dünyd inteqrsiy proseslərinin gücləndiyi indiki zmn son dərəcə mürəkkəbliyi ilə diqqəti cəlb edir.

Bu zmn xrınd milli özünüdərk və milli kökə qyıdış dh çox ehtiyc hiss olunur. Bu gün kimliyimizi təsdiq edən "Kitb"d təkcə keçmişimiz üçün deyil, həm də yşdığımız zmn və gələcəyimiz üçün dh çox gərəkli oln mənəvi dəyərləri üzə çıxrmq, nəsilləri bu ruhd tərbiyələndirmək vcibdir. Dstnı pedqoji bxımdn tədqiq edən P.Həsənov burd əksini tpn ideylrın müsbət çlrlrını və cəmiyyət üçün təhlükəli tərəflərini rşdırmış, "Kitb"ın rel həyt tərzini əks etdirdiyini nümunələrlə izh etmişdir. "Kitbi-Dədə Qorqud"d təsvir olunn cəmiyyət mütərəqqi, müdrik cəmiyyətdir. Burd müsir dövr üçün ibrət götürüləcək cəhətlər çoxdur. Bu cəmiyyət öz dəlisini, ğlını zmışı düzgün yol qytrmğı, həqiqətən, bcrır, qniçəni isə bğışlmır. Dstnd yeni nəsli vətənpərvərlik, qəhrəmnlıq, mübrizlik, sədqət ruhund tərbiyələndirmək üçün geniş imknlr vr. Lkin bununl bərbər, dstn rel həytın təsviri olduğu üçün, burd bəzən ğsqql, böyüyə qrşı çıxnlr d rst gəlinir. Onlr isə səhvlərini sonrdn dərk edib, bğışlnmlrını istəyirlər. El ğsqqlı Dədə Qorqudun ğıllı, tədbirli sınqlrı ilə el-obnı symyn, böyüklərin üzünə ğ oln Dəli Qcr səhvini dərk edir, yolun qyıdır. Yxud Allhın si çıxn, öz yxınlrını ələ sln Dəli Domrul Tnrının gücü ilə düzgün yol qyıdır, səhvlərini bş düşür, nlyır, tövbə edir və nəhyət, cəmiyyətə qoşulur. Mifik obrz oln qniçən Təpəgöz əvvəl el-oby qənim kəsilir, sonr isə qəhrəmn Bstın təsiri ilə öz hərəkətlərinin peşmnçılığını çəkir və günhlrının bğışlnmsını istəyir. Trixi təcrübə göstərir ki, hörmət və ehtirm heç vxt əvəzsiz qlmır. Eyni zmnd hörmətsizlik də öz cı nəticəsini nə zmns göstərir. On görə də insnlığ qrşı çıxn Təpəgözün bütün ylvrışlrın bxmyrq, Bst tərəfindən öldürülməsi heç kəsi təəccübləndirmir, təbii hl kimi qvrnılır. Elmi rşdırmlrdn belə qənətə gəlinir ki, "Kitbi-Dədə Qorqud"d təsvir edilən Oğuz cəmiyyəti mifik təfəkkürdən rsionl təfəkkürə doğru inkişf yolu keçmişdir. Burd hər işin ğıll, düşüncə ilə görülməsinin vcibliyi təbliğ olunur. Bu cəmiyyət birliyi, həmrəyliyi, sbitliyi, inkişfı yüksək səviyyədə dəyərləndirən, yşdığı ərzini, torpğı, Vətəni müqəddəsləşdirən cəmiyyətdir.

"Kitb"d vətənpərvərlik motivləri Byndır xn, Qzn xn, Bmsı Beyrək və digər Oğuz qəhrəmnlrınd dh çox müşhidə olunur. Döyüşə hzırlıq, n vətənin müdfiəsi kimi məsələlərə isə boylrın hər birində yer yrılır. Bu məsələləri təbii ki, oxumq, öyrənmək, tədqiq etməklə kifyətlənmək olmz. Bu gün həmin məsələlərə təhsil müəssisələrində, ilələrdə xüsusi diqqət verilməsi vcibdir.

Bu gün hər bir Azərbycn övldını itirilmiş torpqlrımızın düşməndən zd edilməsi, ərzi bütövlüyümüzün bərpsı, Azərbycnın qüdrətli dövlət kimi möhkəmləndirilməsi və inkişfı məsələləri düşündürür. "Kitbi-Dədə Qorqud" bu bxımdn nəsillərdə dövlətçilik şüurunun, milli köklərə bğlılıq hissinin formlşdırılmsınd zəngin mənbə rolunu oynyır.

"Kitbi-Dədə Qorqud"d yoldşlıq, dostluq və sədqət tərbiyəsi məsələləri geniş şəkildə əksini tpmışdır.

Bu mənəvi keyfiyyətlər və bu günümüz üçün də vcib oln dəyərlər Qzn xn, Beyrək, Dirsə xnın xtunu və digər obrzlrın həyt tərzi, el-ob ilə, əhtəsində olduqlrı insnlrl münsibətləri nümunəsində ydın görünür.

Dstnd qdın, ny münsibət məsələləri də diqqəti cəlb edən məsələlərdəndir. "Kitb"d qdın cəfkeş n, sədqətli qdın, iləsinin, el-obsının xilskrı oln bir qüvvə kimi təqdim olunur. Bu, "Dirsə xn oğlu Buğc xn boyu"nd dh təsirli verilmişdir. Boyd qeyd olunur ki, Allh qrğıdığı üçün Oğuz elinin də qrğıdığı, qr otqd oturduln Dirsə xn məhz qdınının ğıllı məsləhəti ilə oğul shibi olur. Dstnd hdisələrin sonrkı təsvirindən məlum olur ki, Tnrının d, Oğuz elinin də Dirsə xnı qrğımsı təsdüfi deyil. Belə ki, Dirsə xn ətrfındkılrın hiyləsinə uyub səhvə yol verir. Oğlunu nəzir-niyzl tpmsın bxmyrq, nmərdlərin sözünə uyur, bircə oğlunu txt-tc üstündə öldürməyə qərr verir. Dirsə xnın ovdn oğulsuz qyıtdığını görən n çox nrht olur, ərinin "ovddır, bu gün-sbh gələr" - sözlərinə innmır. At minir, gedib oğlunu ölümcül, yrlı hld tpır. O, boz tlı Xızırın məsləhəti ilə dğ çiçəyi və öz südündən məlhəm hzırlyır və oğlunu sğldır, n onu ölümdən qurtrır.

Əslində, bunu n fədkrlığı kimi dəyərləndirməliyik. Məhz bu fədkrlıq Dirsə xnı oğul qtili olmqdn xils edir. Qdının müdrikliyi bununl bitmir. O, ərinin oğlunu nə üçün öldürmək istədiyini öyrənməyincə, oğlu Buğcı üzə çıxrmır, onu gizli sxlyır. Hdisəni Buğc bildirmir ki, oğlu tsının üzünə ğ olmsın, ondn qiss lmq fikrinə düşməsin. Beləliklə, n oğlunu t qtili olmqdn qurtrır. Zmn gəlir, nmərdlər txt-tcı ələ keçirmək üçün Dirsə xnı öldürmək qərrını verirlər. Onun əl-qolunu bğlyıb, döyüb dustq edirlər. Hdisədən xəbər tutn Dirsə xnın rvdı oğlu Buğc həmin əhvltı dnışır və belə deyir:

Xn oğlum! Qlxıb yerindən yğ dur!

Qırx igidini dəstənə qt!

Atnı o qırx nmərddən qurtr!

Yeri, oğul!

Atn sənə qıydıs d, sən tn qıym!

Dstnd göstərilir ki, oğln nsının sözünü sındırmdı. Atsını xils etdi. Bu dəfə n nəinki oğlunu, ərini, həm də el-obnı nmərdlərin əlinə düşməkdən qurtrdı, txt-tcı əri, oğlu üçün qorudu...".

Mövzumuzu növbəti syımızd d dvm etdirəcəyik. Azərbycn trixinin, dövlətçilik ənənəsinin etibrlı mənbəyi oln "Kitbi-Dədə Qorqud" hər zmn öz ktullığını, qüdrətini, əzəmətini qoruyub sxly biləcək.