“Azərbaycan BU GÜN VƏ SABAH”.- 2007.- ¹ 5.- S.29-38.

 

AZƏRBAYCAN MİLLİ AZADLIQ HƏRƏKATININ XÜSUSİYYƏTLƏRİ

 

Etibar Nəcəfov
Fəlsəfə elmləri doktoru


                   Ön söz

 İnsan cəmiyyətinin tarixi mədəniyyət və sivilizasiyanın birliyi və mübarizəsi ilə xarakterizə oluna bilər. Mədəniyyət sosial bir fenomendir. O əsasən milli fenomendir. Ənənələr, adətlər, mifoloji və dini etiqadlar, habelə dil kimi dəyərlər tarix boyu formalaşmışdır. Onlar nəsildən-nəslə ötürülüb. Sivilizasiya mədəniyyətdən fərqli olaraq  əsasən elm, texnologiya, tədqiqat, idarəetmə metodları, ədəbiyyat, incəsənət və s. kimi intellektual məhsullardan ibarət olan beynəlxalq bir fenomendir. Lakin mədəniyyət və sivilizasiya arasındakı qeyd olunmuş fərq nisbidir. Sivilizasiya müxtəlif xalqlar tərəfindən qəbul edilmiş mədəniyyətin dəyərlərinə əsaslanır. Bu dəyərlər icma statusu alıb.

Mədəniyyət təbiətinə görə davamlı, mühafizəkar və müəyyənedici bir fenomendir. Mədəni determinizm ictimai elmlərin mühüm metodoloji prinsiplərindən biridir. Metodoloji bir əsas olaraq mədəni determinizm prinsipi bəzi Qərb alimlərinin əsərlərində tədqiq edilmişdir.

Mədəni dəyərlər insanın həyat və fəaliyyətində vacib bir rol oynayır. Onlar insanın dünyagörüşü və fəaliyyətinin motiv və istiqamətlərini müəyyən edir. Yeni mədəni dəyərlərin formalaşma prosesi uzun sürən prosesdir, çünki o, insanın daxili aləminə aiddir. Ronald İngelhart qeyd edir ki, rəhbərlər, qanunlar dəyişə bilər. Lakin mədəniyyətin fundamental dəyərlərində hər hansı bir dəyişikliyin baş verməsi üçün uzun illər gərəkdir. Mədəniyyətin müəyyənləşdirici rolu postsoyuq müharibə dövründə daha aydın görünürdü. Samuel Haminqton üçün postsoyuq müharibə illərində dünyada xalqlar arasındakı ideoloji, siyasi və ya iqtisadi əlamətlər  ən mühüm fərqləndirici əlamətlər deyil. Onlar mədəni fərqlərdir. Buna görə “böyük dövlətlərin rəqabəti sivilizasiyaların toqquşması ilə  əvəz olunur”. Lakin mədəniyyətin davamlı və müəyyənedici təbiəti barədəki tezisi, Haminqton bəhs etdiyi kimi, heç də mədəni dəyərlərin ölğün və dəyişməz olduğu demək deyil. Haminqton müxtəlif xalqların tarixi inkişafının xüsusiyyətlərini mədəniyyətlərin xüsusiyyətlərinə bərabər tutur. Onun gəldiyi nəticə etnosentrizmin münasibətinə yaxındır. Məsələn, “Sivilizasiyaların toqquşması və dünya nizamının yenidən qurulması” kitabında postkommunist dövlətlərin demokratik inkişafının proqnozunu verərkən Haminqton qeyd edir ki, qərb xristian varisləri olan dövlətlər iqtisadi inkişafa və demokratik siyasətə doğru tərəqqiyə nail olmaqdadırlar; ortodoks xristian (yaxud da müsəlman) ölkələrində iqtisadi və siyasi inkişaf üçün perspektivlər şübhəlidir; müsəlman ölkələrində bu perspektivlər daha tutqundur. Bəs nə üçün Haminqton müsəlman ölkələrində iqtisadi, siyasi, habelə demokratik inkişaf üçün perspektivlərin tutqun olmasını deyir? Ona görə ki, qeyri-Qərb ölkələr arasında, ilk öncə, Konfusianizm və İslam demokratik inkişaf yolunda maneələr törədir. O bunu öz mədəniyyətlərinin təbiəti ilə izah edir. Xüsusən, Konfusianizm qrupunun şəxs üzərində üstünlüyünü vurğulayır, İslam dini və siyasi icma arasında fərq qoymur.

 Əminəm ki, mədəniyyət digər ictimai hadisələri daim dəyişməkdədir. Bu prosesdə müxtəlif sivilizasiyalar vacib rol oynayır. Ənənəvi, dini və milli dəyərlər mədəniyyət sisteminin inteqral hissələridir. Bu dəyərlərin bəzisi hər hansı bir cəmiyyətin ictimai-iqtisadi inkişafından asılı olaraq insan həyatında həlledici rol oynayır. Mədəni dəyərlər sistemində milli dəyərlər üstündür, çünki öz tarixi inkişafında milli dəyərlər ənənəvi və dini dəyərlərin ardınca gedir. Milli mədəni dəyərlər millətçilikdə ifadə edilir.

Sinfi mübarizə nöqteyi-nəzərindən ictimai hadisələr təhlilindən ibarət olan marksist metodoloji paradiqmaları cəmiyyətin elmi cəhətdən öyrənilməsi və idarə olunması yolunda ciddi maneə olmuşdur. Cəmiyyətin tarixinin sinfi mübarizə tarixinə endirilməsi millətçilik kimi ictimai inkişafın tarixində belə bir əhəmiyyətli hadisə ilə bağlı təhlillərin olmasının nəticəsidir. Bu yaxınlardakı hadisələrin inkişafı bir tərəfdən bu paradiqmanın yanlışlığını aşkar edir, digər tərəfdən, sıxışdırılmış xalqların tarixində millətçiliyin əhəmiyyətini təsdiq edir. Yuxarıda deyilən mülahizələri təsdiq etmək üçün bir faktı ayırd etmək kifayət edər ki, Sovet İmperiyasının dağılması səbəblərindən biri qeyri-rus xalqlarının millətçiliyi idi. Bundan başqa, hal-hazırda bu millətçilik postsosialist dövlətlərində ictimai inkişafın məzmunu və istiqamətini müəyyənləşdirən həlledici ictimai bir fenomendir. Bütün sıxışdırılan xalqların millətçiliyi kimi keçmiş Sovet  İttifaqının qeyri-rus xalqların millətçiliyi də onların milli azadlıq mübarizəsində öz dəqiq ifadəsini tapır. Başqa sözlərlə desək, sıxışdırılmış xalqların müasir tarixi onların milli azadlıq hərəkatı tarixindən başqa bir şey deyil. Buna görə keçmiş Sovet İttifaqının qeyri-rus xalqlarının müasir tarixinin millətçilik prizmasından ictimai-fəlsəfi təhlili bu tarixin təshih edilməsini irəli sürəcək və onların milli azadlıq hərəkatı kimi təqdim edəcək. Bu yanaşma öz növbəsində onların tarixinin yeni bir anlayışının meydana çıxmasına gətirəcək və postsovet dövlətlərində müasir dövrün xüsusiyyətlərini əhəmiyyətli dərəcədə təyin edəcək.

Bu məqalədə mən yuxarıda qeyd etdiyim mədəni determinizm prinsipindən, xüsusilə  sıxışdırılmış xalqların müasir tarixinin onların milli azadlıq hərəkatından başqa bir şey olmadığı ideyasından istifadə edərək, Azərbaycanda millətçiliyin tarixi rolu və xüsusiyyətlərinin mədəniyyətə münasibətini təhlil edəcəyəm.

               
               
Millətçiliyə dair marksist və qeyri-marksist anlayışlar

Əvvəla, milli azadlıq hərəkatının əsası olan millətçiliyin mahiyyəti və əhəmiyyətini aşkarlamağa ehtiyacımız var. Deməyə dəyər ki, politologiyaya dair ədəbiyyatda millətçiliyin mahiyyəti və əhəmiyyəti ilə bağlı əks nöqteyi-nəzərlər mövcudur. Millətçilik marksist ədəbiyyatında mənfi bir fenomen kimi təqdim edilmişdir, çünki bu, dini, milli, irqi fərqliliyindən asılı olmayaraq, bütün dünya zəhmətkeşlərinin birləşməsi kimi marksist  ideyaları ilə ziddiyyət təşkil edirdi. Marksizm millətçiliyi kapitalizmin törətdiyi əlamətlərdən biri kimi nəzərdən keçirirdi. Millətçilik sosialist dövlətlərinin ictimai reallığından çıxmış yayındırıcı bir fenomen kimi düşünülürdü. Bəzi sosialist dövlətlərində millətçi cərəyanlar onu keçmişin qalıqları, və ya dünya imperializminin sosialist dövlətlərinin daxili işlərinə qarışmasının nəticələri kimi izah edirdi. Millətçiliyin bu cür birtərəfli mənfi şərhi, şübhəsiz ki, millətçiliyin və milli azadlıq hərəkatının obyektiv və elmi araşdırılması yolunda maneələr yaradırdı.

 Millətçiliyin obyektiv və elmi təhlili ilk dəfə Qərb ədəbiyyatında aparılmışdı. Millətçiliyə dair geniş Qərb təhlillərini yenidən qiymətləndirərək belə ümumi qənaətə gələ bilərik: birincisi, millətçilik bütün xalqların ictimai inkişafında gerçək və labüd bir haldır. O, milli şüurun formalaşması prosesinin ardınca gəlir, həmçinin dil və milli mədəniyyətin birliyi əsasında xalqın möhkəmlənməsi ilə xarakterizə olunur. Bu möhkəmlənmə ilə millətçilik insanların (xalqın) şüur, hissiyat və arzusunu təyin edir, habelə o, ictimai inkişafa öz əks təsirini göstərir. İkincisi, öz-özlüyündə millətçilik neytral bir fenomendir. Xarakteri bütövlüklə sosial-iqtisadi və mədəni amillərlə səciyyələnir. Demokratik, ənənəvi, liberal və inteqral millətçilik onun əsas formalarından olmuşdur. Bu formalar Avropada hələ 1789-cu il Fransa inqilabından İtaliya və Almaniyadakı faşist rejimlərinə qədər mövcud idi. Bu tarixi formalar öz kökü, məzmunu və əhəmiyyəti ilə bir-birindən fərqlənirdi. Xüsusilə, demokratik millətçilik milli demokratiya və fərdi azadlıq, dövlət və dinin hakimiyyətinin məhdudlaşması  ideyasını müdafiə edirdi. Bioloji və totalitar millətçilik kimi cürbəcür formalara malik olan inteqral millətçilik insanları daha üstün və daha aşağı kateqoriyalara bölürdü. Totalitar millətçilik İtaliya və Almaniyada faşist rejimlərində öz təzahürünü tapmışdır. Keçmış Sovet İttifaqında V.İ.Lenin tərəfindən qurulmuş kommunist rejimi totalitar millətçiliyin başqa bir forması hesab olunur.

Müəyyən mədəni və tarixi səbəblərə görə “üçüncü dünya”dakı millətçilik öz əsası, məzmunu və əhəmiyyəti ilə Avropa millətçiliyindən fərqli idi. İlk növbədə qeyd onunmalıdır ki, “üçüncü dünya”dakı millətçilik nisbətən gənc hərəkat olub. O, İkinci Dünya Müharibəsindən sonrakı dövrdə imperialist zülmünə qarşı formalaşmış və milli burjuaziyanın öz milli dövlətini yaratmaq arzusunu ifadə edirdi. Milli azadlıq hərəkatı onun əsas təzahür forması idi. “Üçüncü dünya”dakı millətçiliyin bu xüsusiyyətləri başqa xassələri müəyyənləşdirirdi. Ələlxüsus, bu millətçiliyin antiimperialist xarakteri onu kütləvi bir fenomen edərək nəzəri baza ilə təmin etməyi bacarmadı. Ona görə də, “üçüncü dünya”dakı millətçilik qeyri-iradi sosial proses idi. “Üçüncü dünya”dakı millətçiliyin sosialist dövlətlərinə yaxınlığı olmuşdur. Kommunizm və millətçilik ideologiyaları arasında olan mühüm uyğunsuzluqlara baxmayaraq, bu ideologiyalar qərb imperializminə qarşı mübarizədə eyni mövqeyə malik idilər. Məhz bu səbəbdən Sovet İttifaqının başçılığı ilə sosialist dövlətləri bütün lazımi yardımlarla inkişaf edən dövlətləri təmin edirdilər. SSRİ “üçüncü dünya”dakı millətçiliyin nəzəri bazasından istifadə edərək onlara nəzarət etməyə və sosialist oriyentasiya verməyə çalışırdı. “Üçüncü dünya”nın bəzi dövlətlərində (Vyetnam, Şimali Koreya, Əfqanıstan və s.) kommunistpərəst dövlətlərin yaradılması Sovet İttifaqının bu səylərilə sıx bağlı olmuşdur.


                            Sovet dövründən əvvəl Azərbaycanda millətçilik

           Müstəqilliyini yaxınlarda əldə etmiş Azərbaycan inkişaf edən dövlətlər kateqoriyasına daxildir. Buna görə Azərbaycandakı millətçilik Avropa millətçiliyindən fərqləndirilir və həmçinin “üçüncü dünya”dakı millətçiliklə oxşar xüsusiyyətlərə malikdir. Azərbaycanda millətçiliyin formalaşması prosesi 19-cu əsrin ikinci yarısından başlamışdır. O zaman Azərbaycan Çar Rusiyasının əyaləti olduğuna görə milli azlıqların ruslaşdırılma, diskriminasiya və  sıxışdırılması milli siyasətin əsasını təşkil edirdi. Azərbaycanda millətçiliyin təşəkkül tapması və inkişafının əsas hərəkətverici qüvvəsi Azərbaycan xalqının milli, mədəni müstəqilliyi uğrunda mübarizəsi olmuşdur. Ziya Göyalpa görə, şərq xalqları arasındakı milli hərəkatlar nəticə etibarilə üç mərhələdən keçir: mədəni, siyasi və iqtisadi. Qeyd olunmuş dövrləşməyə uyğun olaraq Azərbaycanda millətçilik ilk öncə özünü mədəni hərəkat kimi göstərmişdir.

 Mədəni millətçiliyin daşıyıcıları olan Azərbaycan ədəbiyyatı, incəsənəti və maarifçiliyinin görkəmli nümayəndələri Həsən bəy Zərdabi, Mirzə Ələkbər Sabir, Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev, Nəcəf bəy Vəzirov mədəni hərəkata başçılıq edirdilər. Onlar Mirzə Fətəli Axundovun ənənəsini davam və inkişaf etdirərək xalqın nadanlığını, mövhumatçılığını, tərəqqiyə mane olan köhnə adətləri tənqid edir, şovinist Çar Rusiyasının milli siyasətini günahlandırırdılar.

Azərbaycan maarifçilərinin əsas fəaliyyət istiqamətləri  aşağıdakı kimi görünürdü: birinci, yeni öyrətmə üsuluna (üsul-i-cədid) əsaslanan milli məktəblərin açılması. Bu üsul əhali arasında savadsızlığın aradan götürülməsi,  dünyəvi və milli təhsilin tətbiq edilməsinə yönəldilmişdi; ikinci, dil və əlifba islahatı uğrunda mübarizə. Bu mübarizə ərəb əlifbasının latın əlifbası ilə əvəz edilməsi ideyasına  əsaslanırdı. İlk dəfə bu ideya 19-cu əsrin birinci yarısında Mirzə Fətəli Axundov tərəfindən irəli sürülmüşdür. Dil islahatına gəldikdə, o, canlı xalq dili əsasında Azərbaycan ədəbi dilinin formalaşmasına yönəldilmişdi. Seyid Əzim Şirvani, Həsən bəy Zərdabi, Cəlil Məmmədquluzadə, Soltan Məcid Qənizadə, Nəriman Nərimanov və başqaları bu ideyanın təsiri altında öz əsərlərini adi adamların başa düşdüyü dildə yazmışdılar. Azərbaycan maarifçilərinin cəhdləri ədəbi Azərbaycan dilinin formalaşması və inkişafını irəli aparmışdı, millətin mədəni dirçəlişinə xidmət edirdi; üçüncü, milli kitabxanaların və oxu zallarının açılması. Azərbaycanda ilk oxu zalı Bakıda Həbib bəy Mahmudbəyov və Sultan Məcid Qənizadə tərəfindən açılmışdır. O kitabxanalarda və oxu zallarında çar hökumətinin qadağan etdiyi bəzi kitablar var idi. Oxucular arasında belə kitablar çox sevilirdi; dördüncü, “Nicat”, “Sara”, “Ədəb yurdu” və “Cəmiyyəti-Xeyriyyə” kimi xeyriyyə təşkilatlarının fəaliyyəti. Onlar varlı adamların ianələri hesabına maliyyələşdirilirdi, milli qəzet və jurnallara, Avropada təhsil alan azərbaycanlı tələbələrə də yardımlar  edirdilər; beşinci, qəzet və jurnalların buraxılması. Azərbaycan maarifçiliyinin təmsilçiləri qəzet və jurnalları, milli və mədəni intibaha aid ideyaların yayılması üçün təsirli vasitə  hesab edirdilər. 20-ci əsrin əvvəlində “Həyat”, “Yeni həyat”, “Füyuzat”, “İrşad”, “Tərəqqi” kimi qəzet və jurnallar Azərbaycan xalqının milli şüurunun inkişafında çox mühüm rol oynamışdır.

Beləliklə, ədəbiyyat və maarifçilik təmsilçilərinin səylərinə görə Azərbaycanda millətçilik mədəni hərəkat kimi öz tarixi vəzifəsini yerinə yetirdi. Nəticə etibarilə Azərbaycan xalqı öz mədəni və etnik birliyindən hali oldu.

Azərbaycanda millətçiliyin mədəni hərəkatdan siyasi hərəkata çevrilməsi Əli bəy Hüseynzadə, Əhməd bəy Ağaoğlu, Əlimərdan bəy Topçubaşov və Məhəmməd Əmin Rəsulzadə kimi görkəmli Azərbaycan ziyalılarının nəzəri və siyasi fəaliyyəti ilə bağlıdır. İlk dəfə onlar Azərbaycan xalqının sosial-siyasi hüquqlarının üstündə durmağa başladılar. Bu məqsədlə onlar bütün qanuni yollardan istifadə edirdilər: çara petisiyalar yazır, ali hökumət rəsmiləri ilə görüşür, Rusiya müsəlmanlarının qurultaylarını çağırır, habelə parlamentdə (Dumada) fəal iştirak edirdilər. Dövlət Dumasında Azərbaycan nümayəndəliyinin fəallığı artmışdı. 1905-ci ilin aprel ayında Azərbaycan nümayəndəliyi Dumada baxılması üçün “Rusiyanın  müsəlman əhalisinin səlahiyyətli nümayəndələrinin adından” adlı petisiyanı hazırlayıb təqdim etdi. Petisiya Əlimərdan bəy Topçubaşov tərəfindən yazılmışdı. Dilarə Seyidzadənin dediyi kimi: “Petisiyanin əhəmiyyəti çara Azərbaycan xalqı tərəfindən təqdim edilmiş ilk proqram sənədi olmuşdu. Gələcəkdə ondan müxtəlif inzibati qurumlara çağırışlar etmək üçün bir əsas kimi istifadə edilirdi”. Petisiya Rusiya müsəlmanlarına bərabər siyasi, vətəndaş, dini, mülki və mədəni hüquqların verilməsi zərurətini tələb edirdi. Bundan başqa, Rusiyada feodal qalıqlarının aradan qaldırılması haqqında və demokratik cəmiyyətin qurulması barəsində yazılmışdı. Petisiyanın çar hökuməti tərəfindən qəbul edilməməsinə baxmayaraq,  o, Azərbaycanda siyasi millətçiliyin inkişaf səviyyəsini nümayiş etdirirdi. 

 Siyasi millətçiliyin nümayəndələri fəaliyyətlərinin əvvəlində millətçi ideyaları, xüsusən  Azərbaycan xalqının türk birliyi barəsində ideyanı açıq surətdə təqdir edə bilmirdilər. Bu o faktla izah edilirdi ki, azərbaycanlılar özlərini dini xüsusiyyətlərinə görə eyniləşdirir, özlərini müsəlman hesab edirdilər. Onlar öz etnik birliyini anlamırdılar. Əslində, Azərbaycanda siyasi millətçiliyin təmsilçiləri islampərəstliyi (pan-islamizmi) milli azadlıq hərəkatı yolunda böyük bir maneə hesab edirdilər. Azərbaycan Demokratik Cümhuriyyətinin rəhbərlərindən biri Məhəmməd Əmin Rəsulzadə qeyd edirdi: “Tarixi təcrübə göstərir ki, bir tərəfdən dini və ruhani irticaçı hərəkatına dəstək vermək, digər tərəfdən  müsəlman aləmində milli ideologiyanın formalaşmasına maneə  olmaq müsəlman xalqlarının müstəqilliyinə yol vermir. Biz gərək bütün müsəlman dünyasında milli şüurun inkişaf prosesini gücləndirək, çünki milli mənliyin formalaşması sosial tərəqqinin səbəbi və milli müstəqilliyin əsasıdır”.

Zamanla siyasi millətçiliyin təmsilçiləri millətçi pan-türkist ideyasını təbliq etməyə başladılar. Əvvəlcə bu, bütün türk xalqlarının birləşməsi və birləşmiş türk dövlətinin qurulması kimi romantik bir ideya – “Turan” ideyası idi. 20-ci əsrin əvvəlində azərbaycanlıların  əksəriyyəti Azərbaycanın Türkiyə ilə birləşməsini istəyirdi. Onlar bu siyasi birləşməni Rusiya hökmranlığından xilas olmaq vasitəsi  hesab edirdilər. 1918-ci ilin əvvəlində Azərbaycan Demokratik Cümhuriyyətinin siyasi rəhbərlərindən biri Nağı Şeyxzamanlı öz xatirələrində qeyd edirdi ki, Azərbaycan xalqının siyasi müstəqilliyinin bəyan olunması üçün çox əlverişli şərait yaranmasına baxmayaraq (Rusiya xaosa düçar olmuşdu; rus kommunistləri daxili problemləri ilə məşğul idilər; siyasi motivlərə görə Osmanlı İmperiyası Azərbaycanın öz imperiyasına qatılmasından çəkinirdi; Türkiyə Azərbaycan xalqının xahişini qəbul etdi, erməni və rus hərbi qüvvələrinə qarşı döyüşlərdə onlara dəstək vermək üçün Nuru Paşanın rəhbərliyi altlnda hərbi qoşunlarını göndərdi; Azərbaycan xalqının milli azadlıq hərəkatına nüfuzlu görkəmli siyasi rəhbərlər başçılıq edirdi), onlar Azərbaycanın siyasi müstəqilliyi ideyasını qəbul etmədilər. Lakin siyasi millətçiliyin əksər liderləri bütün türk xalqlarının siyasi vahidliyi barəsində romantik ideyanı rədd edirdilər. Onlar azərbaycançılıq adlanan yeni milli-siyasi bir ideyanı irəli sürdülər. Azərbaycançılıq ideyası türkçülüyün konkret tarixi forması idi. O, Azərbaycan xalqının ictimai, iqtisadi, siyasi və mədəni inkişafının xüsusiyyətlərini ifadə edirdi və onların rifahının inkişafına yönəldilmişdi. Azərbaycançılığın nəzəri əsası üç istiqamətdə – türkləşmə, İslamlaşma və müasirləşmədə idi. Bu ideya Əli bəy Hüseynzadə tərəfindən onun “Həyat” jurnalında 1905-ci ildə irəli sürülmüşdü. Sonralar bu ideya Azərbaycan Demokratik Cümhuriyyətinin rəsmi doktrinası olmuş və respublikanın üçrəngli bayrağında öz rəmzi  ifadəsini tapmışdır. 1918-ci ilin mart ayına kimi azərbaycançılıq ideyasının tərəfdarları federativizm mövqeyində olmuşdular. Onlar hesab edirdilər ki, Azərbaycan və Rusiya arasındakı münasibət federativizm prinsipi əsasında olmalıdır. Lakin bolşeviklərin erməni silahlı qüvvələri ilə birləşərək 1918-cı il mart hadisələri zamanı  Bakı və Şamaxıda 10000-dən cox Azərbaycan əhalisini qətlə yetirməsindən sonra Azərbaycan milli azadlıq hərəkatının rəhbərləri federativizm ideyasını rədd etdilər. Onlar azərbaycançılıq ideyasını Azərbaycanın siyasi müstəqilliyinə nail olmasına yönəltdilər. 1918-cı il mayın 28-də bütün müsəlman dünyasında ilk dəfə olaraq Azərbaycanda demokratik respublika quruldu. Azərbaycan Demokratik Cümhuriyyətinin banisi Məhəmməd Əmin Rəsulzadə qeyd edirdi: “ADC din bünövrəsi üstündə yaradılmış, başqa türk dövlətlərindən fərqli olaraq milli mədəni özünü təyinetmə, türk milli və demokratik pirinsipi əsasında qurulur”.

ADC-nin qurulması Azərbaycanda siyasi millətçiliyin inkişafında yeni mərhələ olmuşdur. O, Azərbaycanda millətçiliyin ən ali  üçüncü mərhələsi – iqtisadi mərhələsinə keçmək üçün bütün labüd şəraitləri hazırlamışdı. Lakin 1920-ci ilin aprel ayının 28-də Azərbaycanın bolşevik işğalı ilə bu keçid dayandırılmışdır. Artıq qeyd etdiyimiz kimi, bütün xalqların ictimai inkişafında obyektiv  və labüd mərhələ olan Azərbaycanda millətçiliyin tarixi inkişafı Sovet basqını ilə müvvəqqəti olaraq dayandırılmışdır.

1920-ci ilin aprel ayının 28-nə qədər mövcud olmuş Azərbaycan millətçiliyi və milli azadlıq hərəkatının xüsusiyyətlərini təhlil edərək  bəzi nəticələr cıxara bilərik: birinci, Rusiya imperiyasına qarşı Azərbaycan xalqının mübarizəsi Azərbaycanda millətçiliyin əsas hərəkətverici  qüvvəsi idi; ikinci, mütərəqqi rus və avropalı nəzəriyyəçi və dövlət xadimlərinin ideyaları Azərbaycanda millətçiliyin formalaşması prosesinə cox böyük təsir etmişdi. Qeyd olunmalıdır ki, Azərbaycan millətçiliyinin təmsilçilərinin əksəriyyəti Rusiya və Avropada təhsil almışdılar. Bundan başqa, onlardan bəziləri (Əhməd bəy Ağaoğlu, Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, Əli bəy Hüseynzadə) Türkiyədə və İranda milli azadlıq hərəkatının fəal iştirakçıları olmuşdur; üçüncü, Azərbaycan xalqı milli azadlıq hərəkatını çox əlverişsiz vəziyyətdə aparırdı. Bu yolda iki nəhəng maneə var idi – rus imperializmi və erməni təcavüzü; dördüncü, Azərbaycanda millətçilik məzmunu və əhəmiyyətinə görə liberal millətçilik olmuşdur. Bunu Azərbaycan Demokratik Cümhuriyyətinin xarici və daxili siyasətində aydın görmək olardı. Onun daxili siyasəti şəxsiyyətin azadlığı, bərabərlik, həmrəylik və plüralizm prinsiplərinə əsaslanırdı. Məsələn, müxtəlif millət və siyasi partiyaların təmsilçilərindən ibarət parlament və hökumətin milli və siyasi tərkibinə baxa bilərik. Bu siyasi partiyaların bəziləri (“Daşnaktsütyun”, “Russko-Slavyanskoye Obşestvo”) ADC-yə qarşı düşmən münasibəti bəsləyirdilər.

Beləliklə, Sovet Rusiyası tərəfindən Azərbaycanın işğalı və burada Sovet hakimiyyətinin qurulması Azərbaycanda millətçiliyin inkişafını dayandırdı. Milli şüurun formalaşması prosesi başa çatmadı. Azərbaycanın 1991-ci il oktyabr ayının 18-nə qədər davam etmiş tarixinin Sovet düvrü yeni tarixi mərhələ təşkil edir.

 

Sovet dövründə Azərbaycanda millətçilik

 Sovet dövrü ərzində Azərbaycan xalqının milli mədəni dəyərləri Sovet sivilizasiyasının dəyərlərinin birbaşa təsiri altında olmuşdur. Planlı  iqtisadiyyat, Kommunist Partiyasının hökmranlığı əsasında birpartiyalı siyasi sistem, bazar münasibətlərinin ləğvi, qeyri-rus xalqların mədəni irsinin tədricən dağıdılması kommunist sivilizasiyasının əsas dəyərləri idi. Bu dəyərlər marksist-leninçi ideologiya əsasında qurulmuşdu və ictimai inkişafın obyektiv istiqaməti ilə ziddiyyət təşkil edirdi. Buna görə kommunist sivilizasiyasının dəyərləri süni idi. Kommunist sivilizasiyasının dəyərləri həmçinin Azərbaycan xalqının milli dəyərlərinə də zidd idi. Kommunist sivilizasiyası və milli mədəniyyət arasında olan münasibətlər Sovet hökumətinin milli siyasəti ilə tənzimlənirdi. Bu siyasət Sovet tarixinin əvvəlində (1920-ci illər) korenizasiya (yerliləşdirmə) prinsiplərinə əsaslanırdı. Korenizasiya siyasəti qismən yerli millətçiliyi irəli sürürdü. Tadeuş Svyatixovskiyə görə, “Sovet millətinin yaradılması üzrə fəaliyyətin ən gözəçarpan aspekti 1923-cü ildən sonra korenizasiya (yerliləşdirmə) siyasəti idi. Bu, sadəcə olaraq, yerlilərin partiya və hökumətdə yüksək vəzifələrə çəkilməsinə qədər qalxırdı. Korenizasiya həm də qeyri-rus dillərinin rus dili ilə bərabərliyinə çağırırdı və millətlərin Sovet idarəçiliyi ilə barışmasına çəhd edirdi”. Korenizasiyaya görə Azərbaycan ziyalılarının əksəriyyəti Sovet hakimiyyətini, Sovet hökumətinin milli siyasətini dəstəkləyirdi. Onlar korenizasiyanın yaratdığı əlverişli şəraitdən milli təhsilin, milli dilin, ədəbiyyat və incəsənətin inkişafı üçün istifadə edirdilər. Lakin 1930-cu illərin ortalarında Sovet milli siyasəti öz həqiqi simasını göstərdi. O, milli mədəniyyəti və millətçiliyin bütün təzahürlərini sıxışdırmağa başladı. Yerli millətçiliyin dağıdılması rus şovinizminin artması ilə müşayiət edilirdi. Rus kommunistləri totalitar dövlətin gücündən sui-istifadə edirdi. Onlar cəmiyyətin bütün sahələrində ruslaşdırma siyasətini fəal surətdə aparırdılar. Rus kommunistlərinin bəzi demokratik və beynəlxalq şüarlarla, habelə özünüidarəetmə və mədəni muxtariyyatın bəzi növlərini milli regionlara verməklə öz milli siyasətinin mahiyyətini maskalamağa müvəffəq olmalarına baxmayaraq, Sovet İttifaqının necəliyindən asılı olmayaraq, onun milli siyasəti totalitar millətçilikdən  başqa bir şey deyildi. Halbuki, Sovet İttifaqı federativ dövlət, xalqların öz müqəddəratını təyinetmə pirinsipləri əsasında qurulmuşdu. Lakin 1930-cu ilin əvvəlinə qədər milli məsələnin demokratik həlli ilə bağlı bütün əsas ideyalar ya nəzərə alınmırdı, ya da sinfi mübarizə ideyaları ilə əvəz olunurdu.

Sovet milli siyasətinin əsas məsələlərindən biri bütün milli regionların siyasi, iqtisadi, ictimai və mədəni sahələrində islahatların həyata keçirilməsi idi. Geridə qalmış milli regionlar  öz ictimai-iqtisadi, siyasi və mədəni inkişafında bu  islahatlarla   əsl tərəqqiyə nail oldular. Bu islahatlar bir tərəfdən milli regionlarda Sovet hakimiyyətini möhkəmləndirmiş, ruslaşdırma prosesini irəli sürmüşdü, digər tərəfdən, yerli millətçilik təhlükəsini aradan götürmüşdü. Totalitar dövlət cəmiyyətin bütün sahələrində ruslaşdırma siyasəti aparmaq üçün çox əlverişli şərait yaratmışdı. Siyasi sahədə ruslaşdırma əlamətləri Rusiya (mərkəz) ilə qeyri-rus respublikaları arasındakı münasibətlərdə görünürdü. Hökumətin yerli orqanları mərkəzin nəzarəti altında idi. Milli maraqları müdafiə edən hər hansı bir təşkilatın fəaliyyəti qadağan olunmuşdu. İqtisadi sahədə ruslaşdırma siyasətinin əlamətləri iqtisadiyyatın mərkəzləşməsində və şəxsi mülkiyyətin qadağan olunmasında görünürdü. Bu əlamətlər milli regionların maraqlarını nəzərə almırdı və onların iqtisadi potensiallarının qabağını alırdı. Mərkəzləşmiş idarəçilik respublikalar arasında sərt əmək bölgüsü əsasında qurulmuş SSRİ-nin birləşdirilmiş iqtisadi kompleksinin işləməsini təmin edirdi. Milli regionların bir-birindən və Rusiyadan asılılığını saxlamaq üçün mərkəz elə müəssisələr qurmuşdu ki, onların işləməsi başqa regionlarda yerləşdirilmiş müəssisələrin işləməsindən asılı idi. Buna görə milli regionları iqtisadi yolla bir-birinə bağlayaraq birləşdirilmiş iqtisadi kompleks totalitar dövlətin iqtisadi bazası kimi xidmət edirdi.

 Mədəni sahədə ruslaşdırma siyasətinin həyata keçirilməsi başqa proseslərdən daha çətin olmuşdur. Bu onunla izah olunur ki, mədəni sahə adamların daxili aləmi, tarixi ənənələri, milli və mənəvi dəyərləri ilə sıx bağlıdır. Bu sahədə ruslaşdırmanın uğur qazanması cəmiyyətin başqa sahələrində onun həyata keçirilməsinə əhəmiyyətli dərəcədə təsir edə bilərdi. Yerli millətçiliyin qabağını almaq üçün Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası və Sovet hökuməti milli mədəniyyətlərin bünövrələrini tədricən dağıdır, milli şüurun formalaşması prosesinə maneə törədirdi. Sovet Rusiyası öz ruslaşdırma siyasətində Çar Rusiyasını da üstələdi. Aşağıdakı fakta diqqət yetirək: rus missioneri prof. Nikolay İlminski tərəfindən 19-cu əsrdə türk xalqlarının ruslaşdırma metodu 1930-cu illərdə həyata keçirildi. Bu metoda uyğun olaraq türk dillərinin əlifbası  rus əlifbasına uyğunlaşdırılıb, bunların hər biri ayrı yerli dil  hesab edilirdi. Bu təcrübə türk xalqları arasında  Azərbaycan, özbək, qırğız, türkmən və s. müxtəlif ədəbi dillərin formalaşmasına gətirib çıxarırdı. Beləliklə, türk xalqları kiril əlifbasını qəbul etməyə məcbur oldular.

 Ruslaşdırma siyasəti Azərbaycan ziyalılarının görkəmli təmsilçilərinin müəyyən müqaviməti ilə qarşılaşmışdı. Bu müqavimət milli mədəniyyət ilə kommunist sivilizasiyası arasında toqquşma hesab oluna bilər. Sovet hökuməti həmin müqaviməti 1930-cu illərin axırında böyük terrorla qarşıladı. Azərbaycan ziyalılarının əksəriyyəti fiziki cəhətdən məhv edildi.

Beləliklə, Sov.İKP-nin və Sovet hökumətinin milli siyasəti, bir tərəfdən Azərbaycanda millətçiliyin təzahürlərinin sıxışdırılmasını, digər tərəfdən, rus şovinizminin inkişafını irəli sürürdü. Yuxarıda qeyd edildiyi kimi, milli mədəni dəyərlər kommunist sivilizasiyası ilə ziddiyyət təşkil edirdi. Buna görə kommunist sivilizasiyasının dəyərləri inzibati üsullarla tətbiq edilirdi. Belə bir nüfuzetmə yolu ilə milli mədəni dəyərlərin daxilində yeni dəyərlər sistemi təşkil olunurdu. Bu submədəni dəyərlər sistemi idi. Submədəni dəyərlər insan qruplarının həyatında müəyyən rol oynayırdı. Lakin kommunist sivilizasiyasının əlavə məhsulu kimi submədəniyyət milli mədəni dəyərlərlə kommunist sivilizasiyası dəyərləri arasındakı ziddiyyəti məhv edə bilmədi. Bu ziddiyyət Azərbaycanda millətçiliyin formalaşması üçün əsas səbəblərdən biri idi. Milli mədəniyyətin əsas formalarından biri olan millətçiliyin kommunizmdən daha güclü qüvvə olduğu məlum oldu. Bu ziddiyyətdən başqa, aşağıdakı iki amil Azərbaycanda millətçiliyin dirçəlişinə səbəb olmuşdur: birinci, yuxarıda deyildiyi kimi, millətçilik bütün xalqların ictimai inkişafında obyektiv və labüd mərhələdir. O, müvəqqəti olaraq dayandırıla bilər. Millətçilik milli mədəni dəyərlərə əsaslanır. Milli mədəni dəyərlər dedikdə, vətənə, millətə, onun mədəniyyəti və tarixi keçmişinə sadiqliyi nəzərdə tutulur. Bu dəyərlər fərdləri şəxsiyyətə çevirir, milli dövlətin qurulmasını irəli sürür. Tarixə görə, milli mədəni dəyərlər böhran dövründə, xüsusilə bu dəyərlər assimilyasiya təhlükəsində olarkən öz təsirini göstərir; ikinci, Azərbaycan xalqı xarici hökmranlıq altında olmuşdur, onun milli müstəqilliyi yox idi. Bu fakt həmçinin Azərbaycanda milli azadlıq hərəkatının inkişafı üçün əlverişli şərait yaratmışdı. Lakin rus şovinizminin  Sovet totalitar sistemi bu imkanın həyata keçməsi yolunda əsas maneə idi.


                 
Postsovet Azərbaycanda millətçilik 

1980-ci illərin əvvəlinə yaxın Sovet totalitar sistemi çürümə prosesini yaşayırdı. Bu onun sosial-iqtisadi göstəricilərə görə inkişaf etmiş dövlətlərdən geridə qalmasında özünü göstərirdi. “Qlasnost” (aşkarlıq) və “perestroyka” (yenidənqurma) siyasəti SSRİ-nin iqtisadi xarakterini dəyişən kimi Sovet İmperiyasının dağılma prosesi sürətləndi. M.S.Qorbaçov ümid edirdi ki, ictimai problemlər haqqında aşkarlıq rejimi modernləşdirməyi mümkün edəcək, lakin “qlasnost” qısa bir müddətdə rejimin özünü dəyişdirdi. “Perestroyka” siyasəti sıxışdırılmış xalqların milli azadlıq hərəkatı üçün əlverişli şərait yaratmışdı. Sovet respublikaları milli şüurun kamillik səviyyəsindən asılı oaraq milli azadlıq hərəkatlarının məqsədləri, üsulları və intensivliyinə  görə bir-birindən fərqlənirdi. Baltikyanı ölkələrin milli hərəkatı daha mütəşəkkil və liberal idi. Başlanğıcda SSRİ-də milli azadlıq hərəkatları mərkəz və milli respublikalar arasında münasibətlərin yeniləşməsinə yönəldilmişdi. Onlar həqiqi suverenlik, federal qanunlara qarşı milli respublikalardakı qanunlara üstünlük verilməsini tələb edirdilər. Bu iddialar milli potensiallardan qeyri-qənaətbəxş istifadə, ictimai-iqtisadi inkişafda milli marağın və həvəsin azalması, ətraf mühitin çirklənməsi və s. kimi arqumentlərlə əsaslandırılırdı. “Perestroyka”nın əlverişli şəraitlərindən bəziləri təcavüzkar məqsədlərə geniş imkan açır, o cümlədən onlar başqa respublikalara qarşı ərazi iddiaları ilə çıxış edirdilər. Erməni milli hərəkatı Azərbaycanın Dağlıq Qarabağ regionunu

Ermənistana qatmaq kimi sərsəm bir ideya irəli sürmüşdü. Bəzi müəlliflər səhvən zənn edirlər ki, ermənilərin Dağlıq Qarabağ üzərində nəzarət uğrundakı mübarizəsi SSRİ-nin dağılmasında həlledici rol oynayıb. Bu hadisənin səbəbi nəticəsi ilə qarışdırılır. SSRİ-nin çox güclü təhlükəsizlik sistemi var idi və heç bir millətçi hərəkat onu dağıda bilməzdi. Hətta Sovet dövlətinin tərkibində daha güclü olan Ukrayna və Baltikyanı millətçi hərəkatları belə sıxışdırılırdı. Buna görə 1980-ci illərin axırında erməni milli hərəkatı və SSRİ-dəki başqa millətçi hərəkatlar  Sovet İttifaqının çürüməsinin səbəbi deyil, nəticəsi idi. SSRİ-də erməni və bu cür millətçi hərəkatlar bütün milli azadlıq hərəkatları üçün təhlükəli idi. Birinci, onlar milli hərəkatın təcavüzkar qüvvəyə çevrilməsini irəli sürürdülər, bu da başqa xalqlara qarşı zorakılıq və nifrət yaratdı. İkinci, onlar qeyri-rus xalqları arasında milli hərəkatları dağıtmaq üçün mərkəzə  imkan yaradırdı. Tarix boyu Rusiya və başqa imperiyalar azlıqlar arasındakı münaqişələrə həmişə dəstək verirdi. 

Göründüyü kimi, Azərbaycanda millətçiliyin inkişafı 1980-ci illərin axırında Azərbaycanın Dağlıq Qarabağ regionunun Ermənistana qatılması barədə  ermənilərin ərazi tələbləri ilə üz-üzə gəldi. Bu hadisə Azərbaycan xalqının milli azadlıq hərəkatının yolunda ciddi bir maneəyə döndü. Qarabağ problemi Azərbaycanda milli hərəkatı kütləvi hərəkata çevirdi. Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün qorunması, demək olar ki, Azərbaycan əhalisinin hamısını milli azadlıq hərəkatına qoşulmağa sövq etdi. Azərbaycanda milli azadlıq hərəkatı öz miqyasına görə keçmiş Sovet İttifaqında ən böyüyü olmuşdur. Qeyd olunmalıdır ki, Ermənistanın Azərbaycana  olan ərazi iddiaları Azərbaycan xalqının milli şüurunun oyanması prosesini sürətləndirdi. Nəticə etibarilə, Azərbaycandakı millətçiliyi siyasi mərhələyə çıxartdı. Lakin Azərbaycandakı millətçilik “üçüncü dünya”nın millətçiliyi kimi ciddi bir çatışmazlığa malik idi. Azərbaycandakı millətçilik kütləvi hərəkat olsa da, qeyri-iradi hərəkat olmuşdur. Azərbaycan xalqının əksəriyyəti milli azadlıq hərəkatını Qarabağ probleminə yönəltdi. O dövrdə müstəqil və demokratik dövlətin qurulması, milli mədəni dəyərlərin irəli çəkilməsi kimi fundamental məqsədlər lazımınca dərk olunmurdu.

Beləliklə, postsovet Azərbaycanda millətçiliyin inkişafı özünün əlverişsiz şəraitdə olduğunu gördü, çünki onun qarşısında iki problem var idi: birinci, Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü erməni işğalından qorumaq; ikinci, Sovet İmperiyasına qarşı mübarizə aparıb Azərbaycanın siyasi müstəqilliyini bərpa etmək. Bu məsələlərin həlli Azərbaycan xalqının kütləvi milli azadlıq hərəkatına rəhbərlik etmək və onu məqsədyönlü təşkil etmək üçün siyasi partiyanın yaradılmasını tələb edirdi. Bu tarixi zərurətə cavab olaraq 1988-ci ilin sonunda Azərbaycan Xalq Cəbhəsi (AXC) yaradıldı. AXC-nin yaradılması Azərbaycanda siyasi millətçiliyin daha da güclənməsinə işarə idi. AXC qeyri-iradi xalq hərəkatını aparmağa və onu ölkənin son dərəcə mühüm problemlərinin həllinə yönəltməyə qadir olan bir qüvvə idi. Lakin bəzi obyektiv (Azərbaycan xalqının milli şüurunun aşağı səviyyəsi; Azərbaycan xalqının milli azadlıq hərəkatını təcavüzkar bir hərəkat kimi təqdim etməyə çalışan xarici dövlətlərin məxfi xidmət orqanlarının təxribatçılıq fəaliyyəti; Rusiyanın Ermənistana göstərdiyi hərbi yardım) və subyektiv səbəblərə (Azərbaycanda milli hərəkatın nəzəri bazasının olmaması; AXC rəhbərlərinin əksəriyyətinin peşəkar keyfiyyətlərinin aşağı səviyyəsi; AXC daxilində parçalanma) görə AXC göstərilən tarixi vəzifələri həyata keçirməyi bacarmadı. Daxili və xarici düşmən qüvvələr AXC-nin bacarıqsızlığından istifadə etdilər. Azərbaycanda milli hərəkatı sıxışdırmaq üçün Sovet rəhbərliyi onu təcavüzkar bir hərəkat kimi qələmə verirdi. 20 yanvar 1990-ci ildə Sovet qoşunları Bakıya daxil oldu və yüzdən çox mülki şəxsi qətlə yetirdi. Mülki adamlara qarşı silahın tətbiqi Sovet rejiminin vəziyyətə nəzarət etməyə qadir olmadığı faktını üzə çıxartdı. Bu əməliyyat nəinki Azərbaycandakı millətçiliyin inkişafını dayandıra bildi, əksinə, ona yeni bir təkan verdi. Azərbaycan parlamenti 1991-ci il oktyabr ayının 18-də “Azərbaycanın müstəqilliyinin bərpası haqqında” qanun qəbul etdi. Azərbaycanın siyasi müstəqilliyinin bəyan olunması

Qarabağ problemini həll etmədi. Erməni silahlı qüvvələri Rusiyanın dəstəyi ilə Azərbaycan ərazisinin 20%-ni işğal etdi. Azərbaycanda bir milyondan artıq qaçqın və məcburi köçkün yarandı. Belə bir vəziyyətdə Azərbaycanda milli hərəkat hələ də qüvvədədir. Qeyd olunduğu kimi, əhalinin əksəriyyəti öz milli azadlıq hərəkatlnı Qarabağ böhranının həll olunmasına yönəldir. Azərbaycanın vəziyyəti xarici bir dövlətdən öz ərazi bütövlüyünü qorumaq məcburiyyətində olan bir dövlət üçün tipikdir. Oxşar hallarda “azadlıq” termini ictimai qurum daxilində milli müstəqillik mənasını kəsb etməyə başladı.  İşğal olunmuş ərazilərin azad edilməsini təmin etmək bacarıqsızlığı Azərbaycanın siyasi rəhbərləri Əbdurrəhman Vəzirov, Ayaz Mütəllibov və Əbülfəz Elçibəyin istefa verməsinin əsas səbəbi olmuşdur. Onların istefası Azərbaycan xalqının tələbi ilə olmuşdur. Qarabağ böhranını həll edə bilməmələrinə gəldikdə, bu bəzi dövlətlətin, ilk öncə Rusiyanın münaqişəyə müdaxilə etməsi ilə bağlı idi. Rusiya Azərbaycanın milli azadlıq hərəkatındakı əhəmiyyətini dərk edirdi. Ona görə də, o, Azərbaycanı əlində saxlamaq üçün bu problemdən istifadə edirdi.

Azərbaycanda millətçiliyin iqtisadi mərhələsinə keçid dövlət müstəqilliyinin qurulmasından sonra başlandı. Hazırda Azərbaycandakı millətçiliyin iqtisadi mərhələsinin vəzifələri həyata keçirilir. Bunu ilk öncə Azərbaycanın təbii ehtiyatlara sahib olmaq hüquqlarının qaytarılmasında görmək olar. Bütün sənaye, kənd təsərrüfatı və başqa iqtisadi müəssisələr respublikanın əmlakı olmuşdur. Öz iqtisadi maraqlarını güdərək, Azərbaycan başqa dövlətlərlə yeni əlaqələr qurur, yeni qanunvericilik normalarını tətbiq edir və s. Lakin millətçiliyin siyasi mərhələsinin əsas vəzifəsi olan Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi hələ ki həll olunmayıb. Bu həll olunmamış məsələ Azərbaycanda millətçiliyin və milli azadlıq hərəkatının inkişafı yolunda çox boyük maneələr yaradır.